Wat is alcohol: weetjes en feiten

Alcohol is een van de weinige stoffen die gelijktijdig een voedingsmiddel, een genotsmiddel, een geneesmiddel uit de geschiedenis en een verslavende drug is. Die dubbelheid verklaart waarom er zoveel over te zeggen valt — en waarom er zoveel halve kennis over rondgaat.

Wat het is en hoe het ontstaat

De alcohol in drank is ethanol, een kleine molecuul die ontstaat wanneer gist suiker omzet. Dat proces heet gisting, en gist doet het van zichzelf overal waar suiker en vocht bij elkaar komen: in gevallen fruit, in honing met water, in graan dat is vermout.

Bij gisting alleen komt een drank tot een beperkt gehalte, omdat de gist boven een bepaalde concentratie afsterft. Dat is de natuurlijke grens van bier en wijn. Hogere gehaltes ontstaan door distilleren, waarbij alcohol met warmte van water wordt gescheiden.

De verschillen in smaak komen nauwelijks van de alcohol zelf maar van wat er verder in zit: resten van de grondstof, bijproducten van de gisting en, bij gelagerde dranken, stoffen uit het vat.

Hoe het lichaam het afbreekt

Alcohol wordt vooral in de dunne darm opgenomen en daarna door het bloed overal in het lichaam gebracht, ook naar de hersenen. Het lost in water op en verspreidt zich in het lichaamswater, en dat is de sleutel tot bijna alle verschillen tussen mensen.

De afbraak gebeurt in de lever, met een vast tempo dat je niet kunt versnellen. Koffie, een koude douche, een vette hap of frisse lucht veranderen daar niets aan; ze maken je wakkerder en niet nuchterder. Wat het tempo bij een gemiddelde persoon ruwweg is, komt neer op één standaardglas per uur — en dat is een gemiddelde, niet een belofte.

In de tussenstap ontstaat aceetaldehyde, een stof die giftiger is dan alcohol zelf en die verantwoordelijk is voor een groot deel van de katerklachten. Bij een deel van de wereldbevolking werkt het enzym dat deze stof afbreekt minder goed, wat rood worden en misselijkheid bij kleine hoeveelheden verklaart.

Waarom het effect per persoon verschilt

Lichaamsgewicht en lichaamssamenstelling: minder lichaamswater betekent een hogere concentratie bij dezelfde hoeveelheid. Daarom bereiken vrouwen bij gelijk gewicht gemiddeld een hoger gehalte dan mannen.

Een lege of volle maag: eten vertraagt de opname, niet de hoeveelheid. Koolzuur versnelt de opname juist.

Gewenning, die het gevoel van dronkenschap dempt zonder het gehalte in het bloed of de schade te verlagen — een gevaarlijke combinatie. Verder leeftijd, de werking van de lever, en medicijngebruik: veel middelen versterken het effect of geven schade in combinatie met alcohol, en dat staat in de bijsluiter.

De risico's

Op korte termijn: ongelukken en geweld door verminderde beheersing en een tragere reactie, en bij grote hoeveelheden in korte tijd een alcoholvergiftiging, waarbij ademhaling en bewustzijn worden onderdrukt. Iemand die niet wakker te maken is, snurkend ademt of blauw om de lippen wordt, is een spoedgeval — op de zij leggen en de hulpdiensten bellen.

Op lange termijn: leverziekte, hoge bloeddruk, hartritmestoornissen, beschadiging van zenuwen en hersenen, en een verhoogd risico op verschillende soorten kanker. Dat laatste geldt ook bij bescheiden gebruik, en dat is de belangrijkste verschuiving in het wetenschappelijke beeld van de afgelopen jaren: het idee dat een klein beetje gezond zou zijn, houdt in beter opgezet onderzoek geen stand.

En verslaving, die geleidelijk ontstaat en van buiten lang onzichtbaar blijft. Signalen om serieus te nemen: meer nodig hebben voor hetzelfde effect, drinken om klachten te dempen, mislukte pogingen om te stoppen of te minderen.

Geen alcohol bij zwangerschap, bij het geven van de borst, bij jongeren in de groei, voor het rijden of bij werk met machines, en in combinatie met medicijnen waarbij het is afgeraden. Wie wil minderen, kan bij de huisarts terecht, en er bestaan anonieme hulplijnen en online programma's die goed werken.