Hoe kwetsbaar is een open samenleving?

De uitspraak dat een aanslag in een open land 'zo gebeurd' is, komt met enige regelmaat terug, meestal na een gebeurtenis elders. Ze klopt en ze klopt niet. Volledige veiligheid bestaat in een samenleving met open stations, volle pleinen en vrij verkeer inderdaad niet. Maar tussen onmogelijk en eenvoudig zit het hele vakgebied dat dit werk doet, en dat is groter dan het van buiten lijkt.

Hoe dreiging wordt beoordeeld

Landen werken met dreigingsbeelden die periodiek worden vastgesteld en die twee vragen combineren: hoeveel intentie is er zichtbaar bij groepen of personen, en hoeveel capaciteit hebben ze. Een hoge intentie zonder middelen levert een ander beeld dan het omgekeerde.

Dat beeld bepaalt geen alarm maar beleid: welke locaties extra aandacht krijgen, welke informatie tussen diensten wordt uitgewisseld, hoeveel capaciteit er naar toezicht gaat. De publieke versie ervan wordt met opzet in algemene termen geschreven, en dat is geen geheimzinnigheid maar een noodzaak — een dreigingsbeeld dat uitlegt waar de gaten zitten, is zelf een risico.

Wat er wel kan

Het meeste werk zit ver voor het incident. Het gaat om het volgen van netwerken, financiële sporen, internationale samenwerking en het opmerken van mensen die in een richting bewegen die zorgelijk is. Daarnaast bestaat er in verschillende landen een aanpak waarbij gemeente, zorg, school en politie samen kijken naar iemand over wie signalen komen, met als doel iemand terug te halen in plaats van alleen te vervolgen.

Fysiek gaat het om het verkleinen van gevolgen: afscherming van plekken waar veel mensen samenkomen, verkeersmaatregelen rond evenementen, oefeningen bij hulpdiensten, en gebouwen waarin mensen snel weg kunnen. Dat is geen preventie van het plan maar beperking van de schade — en dat is in de praktijk waar de meeste winst zit.

Wat mensen zelf doen

Weinig, en dat mag ook. Het belangrijkste is een melding als iemand zich zorgen maakt over een bekende die zich terugtrekt in een gesloten wereldbeeld; in veel gevallen waarin iets is voorkomen, kwam het eerste signaal uit de omgeving en niet van een camera.

Verder: bij een incident geldt de eenvoudige lijn die hulpdiensten overal aanhouden — weg van de plek, uit het zicht, bel als je veilig bent, en volg wat er van officiële zijde wordt gezegd in plaats van wat er rondgaat.

Waarom angst het verkeerde antwoord is

Statistisch is de kans dat iemand persoonlijk wordt geraakt zeer klein, en het doel van een aanslag is niet het aantal slachtoffers maar het effect op iedereen daarna. Dat effect is het enige deel dat een samenleving zelf in de hand heeft.

Wat dan helpt, is prozaïsch: het gewone leven de dag erna, terughoudendheid met het verspreiden van onbevestigde berichten, en niet toegeven aan de neiging een hele groep verantwoordelijk te houden voor het handelen van enkelingen. Dat laatste is bovendien niet alleen moreel maar praktisch van belang, want een groep die zich weggezet voelt, werkt minder graag mee — en het is juist die medewerking waar elk succes van afhangt.