Stemwijzer en kieswijzer bij verkiezingen

Bij elke verkiezing verschijnen ze opnieuw: online hulpmiddelen waarin je op een reeks uitspraken aangeeft of je het ermee eens bent, waarna er een advies uitrolt. Miljoenen mensen vullen ze in, en de uitkomst wordt door sommigen als stemadvies en door anderen als speelgoed behandeld. Beide zijn onjuist, en dat komt doordat weinigen weten hoe zulke hulpen in elkaar zitten.

Hoe een stemhulp werkt

De basis is telkens hetzelfde. Een redactie stelt een reeks uitspraken op over onderwerpen waarover partijen van elkaar verschillen. Daarna geven de partijen zelf aan wat hun standpunt per uitspraak is, met een toelichting, en dat wordt vastgelegd.

Vult een gebruiker de lijst in, dan wordt zijn antwoord vergeleken met dat van elke partij en geteld hoe vaak er overeenstemming is. Wie bij onderwerpen kan aangeven dat ze extra zwaar wegen, laat die dubbel meetellen.

De sleutel zit dus in de vraag welke uitspraken zijn gekozen. Onderwerpen waarover iedereen het eens is, zijn nutteloos voor een vergelijking en vallen weg — ook als ze voor het land belangrijk zijn. Daardoor gaat een stemhulp per definitie over de verschillen en niet over de hoofdzaken.

De verschillende soorten

Er zijn er twee families. De ene telt overeenkomsten op uitspraken en komt uit op een rangschikking van partijen. De andere plaatst je op assen — bijvoorbeeld van economisch links naar rechts en van cultureel vrij naar behoudend — en toont waar je in het landschap staat ten opzichte van de partijen.

Die tweede vorm is leerzamer, omdat je niet alleen ziet welke partij dichtbij is maar ook welke richting je zelf op leunt. De eerste vorm geeft een duidelijker antwoord en is daardoor populairder.

Verder zijn er hulpen van omroepen, kranten, universiteiten en belangenorganisaties. Bij de laatste categorie is het goed te weten wie de uitspraken heeft gekozen: een stemhulp van een branche stelt logischerwijs vragen waar die branche iets aan heeft.

De beperkingen

Vier zijn er belangrijk. Een uitspraak is altijd een vereenvoudiging, en een standpunt met voorwaarden past niet in eens of oneens. Partijen vullen hun eigen standpunt in en kiezen soms de gunstigste lezing. De keuze van de onderwerpen bepaalt de uitkomst meer dan je antwoorden. En bestuurlijke betrouwbaarheid, samenwerkingsbereidheid en de kwaliteit van kandidaten komen er helemaal niet in voor.

Dat maakt zo'n hulp niet waardeloos — juist niet. Onderzoek wijst uit dat gebruikers er meer van weten na het invullen dan ervoor, en dat de hulpen mensen naar het verkiezingsprogramma brengen. Ze werken dus als startpunt.

Hoe je het verstandig gebruikt

Vul in, maar lees vervolgens de toelichtingen bij de uitspraken waar je van de uitkomst schrok. Daar zit de informatie. Vul daarna een tweede hulp van een andere makelij in; als beide dezelfde richting geven, zegt dat meer dan één uitslag.

Bekijk van de twee of drie partijen die bovenaan komen het programma op het onderwerp dat voor jou het zwaarst weegt, en kijk ook wat ze de afgelopen periode werkelijk hebben gedaan. Een stemhulp meet standpunten; gedrag meet ze niet, en dat verschil is uiteindelijk waar het bij stemmen om gaat.