Wat je op satellietbeelden denkt te zien

Sinds kaartendiensten de hele wereld van boven laten zien, is er een vast soort nieuwsbericht: iemand vindt in een wijk, een akker of een gebouw een vorm die op iets anders lijkt, en dat gaat het internet over. Soms is het een gezicht in een heuvel, soms een figuur die volgens de vinder niet per ongeluk zo is aangelegd, soms iets obsceens.

Waarom we vormen zien

Het verschijnsel heet pareidolie: ons brein is erop gebouwd betekenisvolle vormen te herkennen in ruis, en vooral gezichten. Dat vermogen was nuttig voor wie in het hoge gras moest opmerken of er iets naar hem keek, en het staat niet uit te zetten. Vandaar de man in de maan, de figuren in wolken en de gezichten in stopcontacten.

Satellietbeelden zijn voor dit effect ideaal materiaal. Ze tonen een aanblik die niemand van nature kent, met een schaal die je niet kunt inschatten, en met de willekeurige vormen van wegen, sloten, daken, akkers en wijken. In dat aanbod vindt een mens die ernaar zoekt altijd iets.

Er komt een tweede mechanisme bij. Zodra iemand zegt wat je moet zien, zie je het ook, en daarna kun je het niet meer niet zien. Dat maakt het bericht zo aanstekelijk, en het maakt het ook onmogelijk om eerlijk te beoordelen of de vorm werkelijk opvalt.

Wat er dan echt staat

In de meeste gevallen: een wijk waarvan de straten om verkeerskundige redenen zo lopen, een verkaveling die volgt uit de oude percelen en de afwatering, of een gebouw met een plattegrond die door de functie is bepaald.

Soms is het wel opzet, en dan is het bijna altijd zichtbaar bedoeld vanaf de grond en niet vanuit de lucht — een tuinornament, een logo op een dak, een landschapskunstwerk. En heel soms is het echt een grap van een ontwerper, waarbij het opvallend is hoe zelden zulke verhalen bij navraag bij de gemeente of de architect kloppen.

Daarnaast zijn er de beeldfouten: de beelden zijn samengesteld uit opnamen van verschillende dagen en hoogtes, met wolken, schaduwen, reflecties en vervormingen bij hoogteverschil. Een gebouw dat op een rare manier kantelt of een auto die dubbel over een kruising staat, is bijna altijd de naad tussen twee opnamen.

Privacy

Aan de kant van de bewoner is dit geen grap, en hier zit het deel van dit onderwerp dat werkelijk iets uitmaakt. Luchtbeelden zijn van bovenaf en van grote hoogte, en daar is doorgaans geen persoonlijk bezwaar tegen te maken. Straatbeelden zijn iets anders: die zijn op ooghoogte gemaakt vanaf de openbare weg, en daarin zijn gezichten en kentekens zichtbaar geweest.

Wat je kunt doen: kaartendiensten hebben een meldfunctie om je huis, je tuin, een gezicht of een kenteken te laten vervagen, en dat verzoek wordt in de praktijk uitgevoerd. Het werkt per beeld en niet achteraf voor kopieën die anderen hebben gemaakt, dus doe het als het je dwarszit.

Wordt jouw woning of tuin ergens gedeeld met een spottende tekst erbij, dan is het nuttig te weten dat er een verschil is tussen een beeld en een aanwijzing naar jou als persoon. Zodra adres, naam of kenteken erbij staat, gaat het over persoonsgegevens en kun je verwijdering vragen bij het platform en desnoods bij de toezichthouder.

En de nuchtere blik

Wie zo'n vondst tegenkomt en wil weten of er iets van waar is: kijk naar dezelfde plek in de historische beelden van de dienst, kijk naar een luchtfoto van een andere aanbieder, en zoek de plek op in het kadastrale of ruimtelijke kaartmateriaal van de gemeente. Meestal is de vorm in een ouder beeld er niet, of loopt hij gewoon door in iets waar op het uitgesneden plaatje niets van te zien was.

Dat is de eenvoudige verklaring van bijna alle vondsten van dit type: niet de aanleg, maar de uitsnede.