De geschiedenis van de heksenvervolging

Over heksenvervolging bestaan meer misvattingen dan over bijna elk ander stuk Europese geschiedenis. De grootste: dat het een middeleeuws verschijnsel was. De grote processen vonden plaats in de vroegmoderne tijd, in dezelfde periode waarin de wetenschap opkwam en de boekdrukkunst zich verspreidde — en die samenloop is geen toeval.

Hoe het op gang kwam

Het idee dat mensen schade kunnen aanrichten met magie is oud en vrijwel universeel. Wat nieuw was, is de samenvoeging van dat idee met dat van een verbond met de duivel: niet een buurvrouw die iemand ziek maakt, maar een georganiseerde tegenkerk. Daarmee werd het geen burengeschil maar ketterij, en dus een zaak voor rechtbanken.

Handboeken voor rechters en ondervragers verspreidden dat beeld, en de drukpers zorgde dat dezelfde beschuldigingen in ver uiteen liggende streken dezelfde vorm kregen.

Wie werd aangeklaagd

Overwegend vrouwen, vaak ouder, vaak alleenstaand, vaak arm, en vaak mensen die op de rand van hun gemeenschap stonden: een genezeres, een vroedvrouw, iemand met een scherpe tong, iemand met wie al jaren ruzie was. Mannen kwamen ook voor de rechter, in sommige streken in aanzienlijke aantallen.

De aanleiding was bijna altijd concreet en alledaags: een dood kalf, een mislukte oogst, een ziek kind, melk die niet wilde boteren. Wat de beschuldiging tot een proces maakte, was of de gemeenschap er al langer op aanstuurde.

Hoe de processen verliepen

Hier ligt de kern van de ramp. In veel rechtsstelsels gold een bekentenis als het sterkste bewijs, en marteling was een toegelaten middel om die te verkrijgen. Wie bekende, werd gevraagd medeplichtigen te noemen, en dat is de reden dat processen in golven kwamen: één bekentenis leverde tien nieuwe namen.

De bekende proeven — drijven op water, zoeken naar een plek op de huid die geen pijn voelt, wegen — waren geen bijgeloof van het volk maar werden door rechtbanken gebruikt. De uitkomst stond door de opzet vaak al vast.

De intensiteit verschilde sterk per streek, afhankelijk van hoe streng centrale rechtbanken toezicht hielden op lokale rechters. Waar hoger gerecht meekeek, waren er minder processen en minder doden.

Waarom het ophield

Niet door één inzicht, maar door juristen die de bewijsvoering aanvielen. Als marteling elke bekentenis oplevert, bewijst een bekentenis niets — dat argument ondermijnde de processen van binnenuit. Daar kwam bij dat vervolgingen op een punt kwamen waarop ook aanzienlijke families werden beschuldigd, en de steun snel verdween.

Wat overblijft is een les over procedure. Het waren niet vooral verkeerde overtuigingen die duizenden mensen het leven kostten, maar een bewijsregel die elke beschuldiging kon bevestigen. Dat maakt de geschiedenis onaangenaam actueel.