De hegeliaanse dialectiek uitgelegd

De hegeliaanse dialectiek is een van die begrippen die vaker worden gebruikt dan begrepen. Het duikt op in filosofielessen, in politieke discussies en in samenzweringsverhalen, telkens met een andere betekenis. Het is de moeite waard te weten wat het oorspronkelijk betekent, en waarom de bekendste samenvatting ervan niet van de filosoof zelf komt.

Het idee

De kern is dat denken vooruitgaat door tegenspraak. Je begint met een begrip of een toestand. Onderzoek je dat begrip grondig, dan blijkt het onvolledig te zijn en zijn eigen tegendeel op te roepen. Die spanning tussen de twee valt niet op te lossen door een van beide te kiezen, maar door een derde standpunt waarin het houdbare van beide bewaard blijft en het beperkte wegvalt.

Voor die laatste stap gebruikt Hegel een woord dat in het Duits twee dingen tegelijk betekent: opheffen in de zin van afschaffen, en opheffen in de zin van bewaren en naar een hoger niveau brengen. Dat woordspel is geen bijzaak; het is de hele gedachte in één term.

Belangrijk is dat dit voor Hegel geen truc is om discussies te beslechten, maar de manier waarop de werkelijkheid zelf zich ontvouwt. Begrippen, bewustzijn, recht, staat en geschiedenis doorlopen in zijn werk hetzelfde patroon van spanning en opheffing, en het verloop ervan is bij hem geen keuze maar een noodzaak.

Waar thesis, antithesis en synthesis vandaan komen

Bijna elke uitleg gebruikt het drieluik stelling, tegenstelling, samensmelting. Handig als geheugensteun, en historisch onjuist: Hegel gebruikt die formule niet als vaste sleutel voor zijn methode. Ze is populair geworden via latere uitleggers die zijn werk overzichtelijk wilden maken.

Het verschil is niet alleen boekhoudkundig. Het schema suggereert een mechanisch recept dat je op elk onderwerp kunt toepassen, terwijl bij Hegel de beweging uit de inhoud zelf voortkomt en per geval anders verloopt. Wie het schema als machine gebruikt, krijgt precies de holle toepassingen waar de filosofie om is bekritiseerd.

Wat Marx ermee deed

Marx nam de dialectische beweging over en verwierp de grondslag. Bij Hegel is de drijvende kracht de geest, het denken; bij Marx zijn het de materiële verhoudingen: productie, arbeid, bezit en de klassen die daaruit ontstaan. Vandaar de aanduiding dialectisch materialisme.

Dat onderscheid is de reden dat dezelfde methode in twee tegengestelde richtingen is gebruikt: bij de een als rechtvaardiging van de bestaande staat, bij de ander als verklaring van de omwenteling ervan.

Kritiek

De belangrijkste is dat de methode alles kan verklaren en daarom niets uitsluit. Wie elke ontwikkeling kan beschrijven als spanning en opheffing, kan nooit worden weerlegd, en een uitleg die niet fout kan zijn, voegt weinig kennis toe.

Verder wordt Hegel bekritiseerd om de duisterheid van zijn taal, en om de gedachte dat de geschiedenis een richting en een eindpunt heeft. Tegelijk is zijn invloed enorm: het idee dat begrippen een geschiedenis hebben, dat tegenspraak vruchtbaar kan zijn en dat een standpunt zijn eigen grenzen voortbrengt, is in het hele latere denken terug te vinden.

Het misbruik van het begrip

Op internet komt de term vooral voor in een heel andere betekenis: als naam voor een vermeende techniek waarbij machthebbers een probleem veroorzaken, de tegenreactie uitlokken en zo een oplossing doorvoeren die ze van tevoren wilden.

Dat is geen filosofie van Hegel en het staat nergens in zijn werk. Wat er wordt beschreven, is een politieke manipulatie die met de naam van een filosoof een wetenschappelijke klank krijgt. Dat gebruik van het woord is intussen zo wijdverspreid dat wie erover leest, altijd eerst moet nagaan welke van de twee betekenissen wordt bedoeld — de manier van denken, of het verhaal.