De symbolische betekenis van een regenboog

Er zijn weinig verschijnselen waarvan de betekenis zo eenduidig positief is als die van de regenboog. Vrijwel elke cultuur die er een heeft bedacht, heeft hem als een verbinding gezien: tussen hemel en aarde, tussen storm en rust, tussen wat was en wat komt. Dat is opvallend, want het is gewoon licht dat door water wordt gebogen.

Hoe hij ontstaat

Zonlicht valt in een regendruppel, wordt aan de rand gebroken, weerkaatst tegen de achterkant van de druppel en verlaat hem opnieuw gebroken. Omdat elke kleur een iets andere hoek krijgt, komt het licht als een reeks kleuren naar buiten.

Daarom staat een regenboog altijd tegenover de zon, met de zon achter je, en verschijnt hij bij een bui met zon erachter. Daarom beweegt hij mee als je loopt — je ziet steeds andere druppels — en daarom kan niemand het einde bereiken. En daarom zie je soms een tweede, bleke boog buiten de eerste, met de kleuren in omgekeerde volgorde: dat is licht dat twee keer in de druppel is weerkaatst.

De regenboog in culturen

In de joods-christelijke traditie is de regenboog het teken na de zondvloed: een belofte dat de vernietiging niet zal terugkeren. Dat is de bekendste betekenis in Europa en ze verklaart waarom de boog met verzoening en hoop wordt verbonden.

In de Noorse verhalen is hij een brug tussen de wereld van mensen en die van de goden. In de Griekse traditie is hij verbonden met een bode die berichten tussen hemel en aarde brengt. In Japan gold hij als brug waarlangs voorouders komen en in Australische verhalen speelt een regenboogslang een rol in het ontstaan van rivieren en landschappen.

De Ierse pot met goud aan het einde van de boog hoort bij hetzelfde patroon: iets waardevols dat bestaat maar per definitie onbereikbaar is.

Wat de kleuren betekenen

Dat de boog zeven kleuren heeft, is een afspraak en geen meting: het spectrum loopt vloeiend door, en de indeling in zeven komt uit een periode waarin men het getal zeven met harmonie verbond. Andere culturen kwamen tot vijf of vier.

Aan de kleuren zijn later betekenissen gehecht in tradities die met chakra's en met genezing werken: rood voor levenskracht, oranje voor levenslust, geel voor helderheid, groen voor evenwicht en het hart, blauw voor spreken en waarheid, indigo voor inzicht, violet voor het geestelijke. Die toewijzing komt uit die tradities en niet uit de natuurkunde, en het is goed dat onderscheid te houden.

Als moderne symbool

De regenboog is in onze tijd een van de sterkste symbolen geworden voor diversiteit en voor de zichtbaarheid van mensen met verschillende geaardheid en identiteit. Daarnaast wordt hij gebruikt door vredesbewegingen, door coöperatieve organisaties en op momenten waarop mensen elkaar bemoediging willen laten zien — kindertekeningen van regenbogen achter ramen zijn daarvan het bekendste voorbeeld.

Dat al die bewegingen bij hetzelfde beeld uitkomen, is geen toeval. De regenboog laat precies zien waar het om gaat: veel kleuren die niet in elkaar overgaan en toch één verschijnsel vormen. Dat is bruikbaarder symboliek dan welke uitleg ook.