De apocalyptische muziek in het Laatste Avondmaal

Rond het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci hangt een wolk van beweringen: verborgen boodschappen, geheime symbolen en een melodie die in het schilderij zou zijn verwerkt. Die laatste claim keert regelmatig terug, meestal in de sfeer van raadselromans, en ze is een mooi voorbeeld om na te gaan hoe zulke ontdekkingen werkelijk in elkaar zitten.

De claim

Het idee luidt dat je over het schilderij een muziekbalk kunt leggen, en dat de handen van de apostelen en de broden op tafel dan samenvallen met noten. Lees je die van rechts naar links, in de richting waarin Leonardo ook zijn spiegelschrift schreef, dan zou er een korte, treurige melodie ontstaan die als requiem klinkt.

De bedenker heeft die noten ook daadwerkelijk laten uitvoeren en op muziek gezet, en dat is de reden dat het verhaal zo goed is blijven plakken: er is iets te horen, en wat je hoort, klinkt inderdaad ernstig.

Waarom het niet overtuigt

Het eerste bezwaar is het raster. De plaats van de balk, de afstand tussen de lijnen en het besluit welke elementen meetellen, zijn alle door de onderzoeker gekozen. Handen tellen mee, broden tellen mee, maar niet alle handen en niet alle broden, en andere voorwerpen op tafel niet. Met genoeg vrijheid in die keuzes is er in vrijwel elk complex schilderij een reeks tonen te vinden.

Het tweede is dat elke reeks tonen ergens naar klinkt. Muziek in mineur met langere noten klinkt droevig voor een westers oor; dat is een eigenschap van onze muziekcultuur en geen aanwijzing voor een bedoeling.

Het derde is historisch. De muzieknotatie uit Leonardo's tijd was niet de notatie die in deze uitleg wordt gebruikt, en er is in zijn uitvoerige aantekeningen — waarin hij over muziek, instrumenten en akoestiek wel degelijk schreef — niets te vinden over het verbergen van een melodie in een muurschildering.

Het vierde is dat kunsthistorici de compositie van het werk goed kunnen verklaren zonder verborgen noten. De posities van de handen volgen uit het moment dat wordt weergegeven: het ogenblik waarop wordt gezegd dat een van de aanwezigen zal verraden, en de reacties van de groepen van drie apostelen daarop. De rangschikking van de broden en het gebruik van perspectief en lijnen naar het hoofd van de centrale figuur zijn compositorische keuzes die in de opzet van het werk zichtbaar zijn.

Wat het geval wel leert

Dat we heel goed zijn in het vinden van patronen, ook waar er geen zijn. Datzelfde vermogen laat ons gezichten in wolken zien en woorden horen in achterstevoren gedraaide muziek, en het werkt sterker als iemand ons eerst heeft verteld wat we moeten zien of horen.

Wie zoiets tegenkomt, kan een paar vragen stellen die zonder vakkennis te beantwoorden zijn. Is het raster vooraf vastgelegd of achteraf gekozen? Zijn alle gegevens gebruikt of alleen de gunstige? Werkt de methode ook op een ander schilderij uit dezelfde periode — en zo ja, wat betekent de vondst dan nog? En is er onafhankelijk bewijs, uit brieven, aantekeningen of tijdgenoten?

Bij het Laatste Avondmaal blijft na die vragen weinig over van de verborgen melodie. Er blijft wel iets anders over: een werk in een refter in Milaan dat door een experimentele techniek al kort na voltooiing begon af te bladderen, dat eeuwen van slechte restauraties en een oorlog heeft doorstaan, en waarvan je nu na een reservering en in kleine groepjes een beperkte tijd mag bekijken wat er nog van is. Dat is opmerkelijker dan een geheim.