Hoe dom is het domme blondje?

Weinig stereotypen zijn zo hardnekkig en zo makkelijk te weerleggen als dat van het domme blondje. Haarkleur wordt bepaald door pigment, en er bestaat geen mechanisme waarmee pigment in haar iets over denkvermogen zou kunnen zeggen. Waarom het beeld dan toch blijft bestaan, is de interessantere vraag.

Waar het beeld vandaan komt

Niet uit de wetenschap, maar uit de verhalen. Blond haar kreeg in de Europese beeldtraditie de betekenis van jeugd, onschuld en kwetsbaarheid, en onschuld ligt in verhalen dicht bij naïviteit. In de achttiende eeuw circuleerde in Frankrijk al het beeld van de blonde vrouw als verleidelijk en oppervlakkig.

De film heeft het daarna vastgelegd. Hollywood maakte van de blondine een vast type: aantrekkelijk, hulpbehoevend, grappig omdat ze de situatie niet doorziet. Dat type was voor scenaristen bruikbaar en werd daarom herhaald tot het als kennis voelde. De actrices die het speelden, waren er vaak allesbehalve dom — een aantal van hen schreef en produceerde zelf.

Wat onderzoek zegt

Studies die intelligentiescores naast haarkleur leggen, vinden geen verschil dat het stereotype ondersteunt; in sommige onderzoeken doen blonde deelnemers het gemiddeld zelfs licht beter, wat vooral laat zien dat zulke kleine verschillen niets betekenen.

Wat wel is gevonden, is iets anders en zorgelijker: het stereotype heeft gevolgen. In experimenten worden dezelfde sollicitatiebrieven en dezelfde antwoorden lager beoordeeld wanneer er een foto met blond haar bij zit, en deelnemers die aan het beeld worden herinnerd, presteren daarna zelf slechter op taken. Dat laatste heet stereotypedreiging: de verwachting doet het werk.

Waarom het blijft bestaan

Drie redenen. Ten eerste de grap: het stereotype leeft vooral in moppen, en een grap wordt niet op waarheid getoetst. Ten tweede de bevestigingsval — wie het beeld kent, onthoudt de blondine die iets doms zegt en vergeet de honderd andere gevallen.

Ten derde, en dat verklaart het meest: het stereotype gaat niet echt over haar. Het is een manier om vrouwen die als aantrekkelijk gelden niet serieus te hoeven nemen, en haarkleur is daarbij slechts de aanleiding. Dat is ook waarom het bijna nooit op mannen wordt toegepast, terwijl die net zo vaak blond zijn.

Wat ermee te doen

Het stereotype verdwijnt niet door een tegenbewijs, want het rust niet op bewijs. Wat helpt, is het benoemen op het moment dat het gebeurt — in een vergadering, in een klas, in een mop die net iets te vaak terugkomt.

En voor wie het zelf treft: het beeld zegt iets over de kijker en niets over de bekeken persoon. Dat is een schrale troost in het moment, maar het is wel precies wat er aan de hand is.