De mechanische leeuw van da Vinci

Onder alles wat Leonardo da Vinci ontwierp, is de mechanische leeuw het verhaal dat het minst bekend en het meest verrassend is. Het ging niet om een studie op papier maar om een werkend apparaat: een leeuw die enkele stappen kon zetten, zich opende en lelies liet zien — een geschenk aan het Franse hof, gemaakt voor een feestelijke ontvangst.

Wat het was

Een automaat, in de oude betekenis van het woord: een machine die zonder ingrijpen een reeks bewegingen uitvoert. De leeuw liep vooruit, stopte, en de romp opende zich waarna er bloemen uit kwamen. Die bloemen waren geen versiering maar een politieke boodschap: de lelie was het symbool van het Franse koningshuis, de leeuw dat van Florence.

Het origineel is niet bewaard, en dat is bij feestdecoratie van hout, doek en koord de regel en niet de uitzondering. Wat overblijft, zijn vermeldingen bij tijdgenoten en latere beschrijvingen, plus Leonardo's eigen tekeningen van de onderdelen waaruit zo'n machine bestaat.

Hoe het werkte

Niet met stoom of elektriciteit, maar met de techniek van het uurwerk. De aandrijving kwam van gespannen veren of van een gewicht; de beweging werd geregeld door tandwielen, nokkenschijven en trommels met pennen.

Die nokkenschijven zijn de kern. Een schijf met een onregelmatige rand drukt bij het draaien een staafje op en neer, en de vorm van de rand bepaalt wanneer dat gebeurt. Wie meerdere schijven op één as zet, legt daarmee een volgorde van bewegingen vast: eerst de poten, dan de stilstand, dan het openen van de romp.

Met andere woorden: de leeuw was geprogrammeerd, met de vorm van metaal in plaats van met code. Dat is het punt waarop het verhaal meer dan een curiositeit wordt.

Waarom het belangrijk is

Automaten waren in de Renaissance geen kinderspel maar het onderzoeksveld waarin de techniek van beweging werd uitgevonden. Dezelfde nokkenschijven en tandwieloverbrengingen zitten later in weefmachines, in muziekdozen en in de eerste rekenmachines, en de gedachte van een vastgelegde reeks instructies loopt rechtstreeks door naar de programmeerbare machine.

Bij Leonardo hoort het bovendien in een grotere reeks: hij ontwierp ook een zelfrijdende kar met veeraandrijving en een figuur in harnas die kon bewegen. Zijn belangstelling ging over hetzelfde probleem, telkens opnieuw — hoe je kracht opslaat en in de tijd verdeelt.

De reconstructies

Omdat er geen bouwtekening van de complete leeuw bestaat, zijn moderne reconstructies altijd deels interpretatie. Ingenieurs en museummakers hebben er verschillende gebouwd, op basis van Leonardo's losse studies van veren, tandwielen en pootmechanismen, en ze zijn in tentoonstellingen over zijn werk te zien.

Dat ze onderling verschillen, is het eerlijkste deel van het verhaal. We weten wat de leeuw deed en met welke technieken het kon; hoe Leonardo het precies oploste, weten we niet. Bij een uitvinder die zijn aantekeningen in spiegelschrift maakte en zelden iets afmaakte, past dat op een merkwaardige manier goed.