De Aanslag

Door Dovod gepubliceerd op Friday 28 August 13:18

Algemene gegevens

 

Schrijver
Harry Mulisch

titel
De aanslag

Ondertitel
Was er niet

uitgever
De Bezige Bij

jaar 1e uitgave
1982

Biografie

 

Harry Kurt Victor Mulisch werd in 1927 te Haarlem geboren.
Zijn nationaliteit was eerst nogal onduidelijk doordat zijn vaders paspoort niet deugde.
Mulisch groeide op in een kring van internationale familieleden van vaders- en moederszijde.
Deze huiselijke omstandigheden hebben hem heel wat sterker beïnvloed dan het onderwijs dat hij gaf op een lyceum in Haarlem.
Zijn letterkundige vorming begon bij de boekenkast van zijn vader die niets anders dan buitenlandse boeken bevatte. Dit laatste had het voordeel, dat hij al vroeg leerde beseffen, wat internationaal peil betekende.
Eerder dan een literaire trad bij Mulisch een technisch-wetenschappelijke belangstelling op, die in zijn werk ook duidelijk is aan te wijzen. Tijdens de oorlog nam hij met een aantal vrienden regelmatig proeven op een zolderkamertje. Enkele leden van deze scheikundeclub zijn intussen chemici in jamfabrieken geworden. Harry, de oprichter, begon niet lang na haar opheffing te schrijven. Het experimenteren -zij het op een heel ander terrein- bleef hij trouw.
Na de oorlog schrijft hij in moeilijke omstandigheden drie jaar achtereen als bezeten voort, hoewel men zijn werk maar een enkele keer een plaatsing in een week- of maandblad waardig keurt. Maar in 1951 verwerft hij met zijn "Archibald Strohalm" de Reina Prinsen Geerligsprijs. In de daarna in vrij snelle opeenvolging verschijnende verhalen, essays en romans ontplooit zich een even veelzijdig als eigen talent.
Algemeen bewondert men zijn taalvirtuositeit, die des te opmerkelijker is, omdat hij gebruik maakt van het natuurlijke, dagelijkse Nederlands. En verblindend blijkt in zijn beste werk de tegelijk speelse en grootse fantasie.
Al verscheidene jaren woont Mulisch -sedert jaren redacteur van De Gids- niet meer in Haarlem, maar aan de Leidsekade te Amsterdam, waar hij een evenzeer geadoreerde als gekritiseerde figuur geworden is.

 

 

Samenvatting

 

Eerste episode, 1945 .

Op een avond in januari 1945 wordt is de familie Steenwijk  “mens erger je niet” aan het spelen.
Plots klinken er zes schoten. Voor het huis van de buren Korteweg ligt het lijk van Fake Ploeg,hoofdinspecteur van politie. Korteweg en Karin slepen het lijk voor het huis van de familie Steenwijk. Peter rent naar buiten om het dode lichaam weer weg te zeulen. De Duitsers komen;Peter vlucht weg en neemt het pistool van Ploeg mee. Ze worden uit hun huis gehaald en de villa wordt in brand gestoken, nadat eerst de ruiten kapot zijn geslagen. Anton wordt in een auto gestopt en weggevoerd. Wat er met zijn ouders gebeurt, weet hij niet.

Hij wordt in een cel in het politiebureau in Heemstede geworpen. In deze cel zit al een vrouw. Ze troost Anton en praat met hem over de fascisten ('ze zullen zeggen, dat het de schuld van de illegaliteit is') en over de noodzaak hen te haten. Anton wordt de volgende dag overgebracht naar de Ortskommandant in Haarlem, van wie hij naar zijn oom en tante in Amsterdam mag gaan. Tijdens de rit van Haarlem naar Amsterdam wordt het konvooi door een Engels vliegtuig beschoten, waarbij enige doden vallen. In Amsterdam komt Anton bij een Duitse generaal terecht, die vriendelijk voor hem is. Oom Peter haalt hem op.

Tweede episode , 1952.

Anton wordt opgevoed door zijn oom en tante, een kinderloos doktersechtpaar aan de Apollolaan te Amsterdam. Na de oorlog blijkt, dat zijn ouders en Peter in de fatale nacht ter plekke zijn doodgeschoten. Anton reageert beheerst; hij gaat niet op onderzoek uit.


Na het gymnasium gaat hij medicijnen studeren. Als hij tweedejaars is, wordt hij door een studiegenoot uitgenodigd op een feestje in Haarlem. Zo komt hij in 1952 voor het eerst weer terug in de stad die hij in januari 1945 heeft verlaten. Het feestje wordt voor hem een teleurstelling, omdat een paar brallerige studenten kwetsende opmerkingen maken. Anton wordt hierdoor herinnerd aan hetgeen hij in de oorlog heeft meegemaakt. De aansporingen om zich als vrijwilliger aan te melden voor de oorlog in Korea doen hem besluiten het feestje vroegtijdig te verlaten.

Op de terugweg komt hij langs de kade waar zijn ouderlijk huis heeft gestaan. Mevrouw Beumer roept hem binnen. Ze vertelt dat Antons moeder op die fatale januari-avond een Duitser is aangevlogen en dat zij en haar man daarna zijn doodgeschoten. Anton vertrekt zwijgend en loopt langs het monument dat is opgericht voor de slachtoffers van de januari-tragedie. Hij leest de namen van de gefusilleerden, waaronder die van zijn ouders. De naam van Peter staat er niet bij.

Bij navraag blijkt dat zijn oom hem wel verteld heeft over het monument, maar dat hij de onthulling niet wilde bijwonen. Anton voelt voor het eerst iets van angst voor het afgesloten verleden.
 

Derde episode , 1956.

Na zijn kandidaatsexamen gaat Anton op kamers wonen in de binnenstad van Amsterdam. In 1956 vallen de Russen Hongarije binnen. Dagenlang is het rumoerig rond het hoofdkwartier van de CPN in Amsterdam (het gebouw Felix Meritis). Tijdens een relletje ontmoet Anton in het portiek van zijn huis Fake Ploeg jr., die een kei in zijn hand heeft. Op de kamer van Anton ontwikkelt zich een heftig gesprek. Omdat zijn vader in de oorlog fout was, heeft Fake niet kunnen studeren. Hij werkt nu in een zaak voor huishoudelijke artikelen. Hij is fel anti-communistisch ('Het zijn niet toevallig dezelfde rotcommunisten geweest,die mijn vader hebben vermoord.'). Anton verwijt Fake dat het de vrienden van zijn vader waren die Antons familie hebben uitgeroeid. Fake wordt woedend en verbrijzelt de spiegel met zijn kei.Kort daarop ontploft de oliekachel, waardoor de kamer vol roet komt. (Er is sprake van een herhaling van hetgeen in januari 1945 is gebeurd: de Duitsers sloegen de ruiten kapot en staken het huis van Antons ouders in brand.)

Vierde episode , 1966.

In 1959 doet Anton artsexamen. Hij krijgt een assistentschap in de anesthesie en gaat in de buurt van het Leidseplein wonen. Hij werkt in het Wilheimina Gasthuis. In Londen ontmoet hij de stewardess Saskia de Graaff. Een jaar later trouwen ze. Ze kopen een half huis in de buurt van het Concertgebouw. De vader van Saskia is ambassadeur in Athene. In de oorlog speelde hij een belangrijke rol in het verzet.

Begin juni 1966 wordt Sjoerd begraven. Hij was een bekend journalist, die in de oorlog in het verzet zat. Omdat hij een vriend was van De Graaff, gaan Anton, Saskia en hun dochtertje Sandra ook naar de begrafenis. Na afloop van de plechtigheid komt Anton in contact met de verzetsstrijder Cor Takes. Deze heeft Fake Ploeg doodgeschoten. Anton wil eigenlijk niet meer over het gebeurde uit de oorlog praten, maar Takes moet zijn hart luchten. Hij tracht zich te rechtvaardigen door te vertellen over de gruweldaden van Ploeg. Over het gezeul met het lijk van Ploeg weet hij niets. Hij vertelt over zijn vriendin Truus Coster. Zij blijkt het meisje te zijn met wie Anton een nacht in de cel heeft gezeten. Anton hoort nu, dat ze drie weken vóór de bevrijding is terechtgesteld. Takes geeft zijn adres en telefoonnummer aan Anton.

Anton gaat met zijn gezin en schoonouders ergens lunchen. Daarna gaat hij met Saskia en Sandra naar het strand. Door de onthullingen van Takes is hij helemaal uit zijn evenwicht. Hij wil de foto van Truus die in het bezit is van Takes, zien. In een foto van Saskia herkent hij het beeld, dat hij sinds 1945 in zijn hoofd heeft van Truus.

De volgende dag gaat Anton naar Takes, die nog helemaal met zijn gedachten in het oorlogsverleden leeft. Het vrijlaten van de oorlogsmisdadiger Lages maakt de verzetsheld woedend. Anton ziet de foto van Truus. Takes vertelt over zijn verhouding met Truus. Zij was het die de laatste twee schoten op Ploeg afvuurde. Ploeg heeft haar daarna nog met een schot verwond. Anton is zeer geëmotioneerd.

 

 

 

Laatste episode , 1981.

Anton en Saskia zijn gescheiden en Anton is hertrouwd met Liesbeth, die kunstgeschiedenis studeert. Ze hebben een zoon: Peter (1969). Anton verdient veel en heeft vier huizen. Hij is vaak in Italië. Hij wordt neerslachtig en heeft soms ook last van een crisis. In 1978 gaat hij met Sandra naar Haarlem. Op de plaats waar het verbrande huis heeft gestaan, is een bungalow gebouwd. Ze bezoeken het monument en het graf van Truus Coster op de erebegraafplaats in Bloemendaal. Sandra legt een roos op het graf. Door de emoties weet Anton nu plotseling, wat Truus in de cel tegen hem gezegd heeft. Als Anton het aan Takes wil vertellen, blijkt het huis van de verzetsman te zijn gesloopt.

Tijdens de vredesdemonstratie op 21 november 1981 te Amsterdam ontmoet Anton Karin Korteweg. Van haar verneemt hij dat Peter in januari 1945 bij de Kortewegs is binnengevlucht.De Duitsers hebben hem neergeknald. Korteweg en zijn dochter zijn naar de Ortskommandatur gebracht. Anton herinnert zich dat hij Korteweg daar even heeft gezien. Hij hoort nu ook waarom Korteweg het lijk weg wilde hebben: hij was bang voor zijn hagedissen. Toen bleek welke represaillemaatregelen de Duitsers namen, heeft hij de beestjes zelf doodgetrapt. Hij wilde het lijk niet voor het huis van Aarts leggen, omdat daar drie joden ondergedoken zaten.

Nu weet Anton alles. Hij laat Karin hulpeloos achter en wordt opgenomen in de stroom demonstranten. Samen met Peter loopt hij verder.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Titelverklaring

De Aanslag staat voor de moord op de NSB' er Fake Ploeg in 1945.
Door deze moordaanslag zit je het hele boek door met de vraag “hoe en waarom” hebben ze dit gedaan en wie heeft het gedaan.
Door deze aanslag wordt heel het leven van Anton beïnvloed wat af en toe zwaar en lastig is om te accepteren voor Anton.

 

Motto

Overal was het al dag, maar hier was het nacht, neen, meer dan nacht’ (C.Plinius Caecilius Secundus, Epistulae, VI, 16).
Het motto gaat over de tegenstelling tussen dag en nacht, want in het verhaal vergeet Anton nooit meer wat er is gebeurd op de nacht dat hij zijn ouders en broer verloor.

Thema

Oorlogstrauma: Na de aanslag waardoor Anton zijn familie kwijtraakt heeft hij pijnlijke herinneringen aan de oorlog wat soms vervelende gevolgen had.

De idee

Schuld: Wie heeft er schuld aan de aanslag op Fake Ploeg?
Zoektocht: Het zoeken naar antwoorden wat er precies is gebeurd en waarom houdt Anton de rest van zijn leven bezig.

Motieven

 

Oorlogmotief: Telkens komt er iets in het verhaal terug dat te maken heeft met de oorlog.

 

Spiegelmotief: Fake Ploeg jr. gooit de spiegel in de kamer van Anton stuk. Dit wijst, denk ik, op het feit dat Fake niet meer in het verleden leeft en daar ook niet aan herinnerd wil worden.

Toevalmotief: Symbool hiervoor staat de dobbelsteen van het 'Mens erger je niet'.
De avond van de aanslag speelt de familie Steenwijk ‘mens erger je niet’.
In de rest van het verhaal wordt nog aan de dobbelsteen herinnerd doordat Anton er één in zijn broekzak heeft en deze zo af en toe te voorschijn haalt.
Ook is het toevallig dat hij  heel veel mensen ontmoet die met de aanslag te maken hebben.


Kruidnagelmotief: Tijdens de oorlog gebruikt Antons moeder kruidnagel tegen kiespijn en ook in de laatste episode raadt Liesbeth hem aan om kruidnagel te gebruiken tegen zijn kiespijn.
Op deze manier worden de eerste en de laatste episode met elkaar verbonden.

 

Angstmotief: Anton leefde een groot deel van zijn leven in doodsangst.
Dit kwam door de oorlog (en de aanslag) en de herinneringen daaraan.

 

Wraakmotief: Fake Ploeg werdt vermoord doordat hij heel veel slechte dingen had gedaan, waardoor veel mensen een hekel aan hem hadden gekregen en graag wraak zouden willen nemen op deze nare man.

 

Hongerwintermotief: De Aanslag is tijdens de hongerwinter.

 

Echtscheidingsmotief: Anton heeft in de laatste episode een nieuwe vrouw: “liesbeth”.
De voorganger van haar was Saskia waarvan hij een dochter kreeg: “Sandra”.

 

Droommotief: Hij heeft een aantal dromen waarin de herrinneringen aan de oorlog in voorkomen.
 

Personages

Anton is rustig, intelligent en gevoelig.
Anton heeft een round character, omdat hij veel verschillende eigenschappen heeft en omdat hij verandert door de gebeurtenissen in zijn leven, hij wordt zelfbewuster en zelfstandiger.
De andere personen in het boek worden niet uitvoerig beschreven.
Ze helpen alleen om het onderwerp duidelijk te maken al deze personen hebben een flat character.

 

Perspectief/Structuur

Personale verteller: Anton.
De lezer ziet en ‘ervaart’ alles door zijn ogen, maar er wordt op bepaalde momenten ook een beschrijving gemaakt van Anton’s leven en dan staat de verteller verder weg van het verhaal.

Het verhaal begint in 1945, in de Haarlemse villastraat, als Anton twaalf jaar is. Daarna wordt er een tijdsprong gemaakt naar 1952, in Amsterdam: Anton is dan bezig met opgroeien van een kind in een tiener/volwassene.
Er wordt hier veel teruggeblikt op de bevrijding.
Hij woont bij zijn oom en tante in Amsterdam.

In het derde deel van het boek is het 1956 in Amsterdam: Anton is een studerende twintiger.

In het vierde deel is het 1966 en is Anton rond eind twintig, begin dertig: hij is getrouwd met Saskia de Graaff en heeft een dochter, Sandra. Het is onduidelijk waar zij wonen, maar waarschijnlijk in de buurt van Amsterdam.In de laatste episode is het 1981 en woont Anton overal en nergens: zowel in Nederland als in Zuid-Italië. Hij is rond de veertig/vijftig, is met zijn tweede vrouw en heeft een zoon, Peter.

Chronologie

Het verhaal is chronologisch verteld.
Elke episode duurt één of enkele dagen.
Er zijn in totaal vijf episodes die elkaar chronologisch opvolgen.
Het is ook chronologisch verteld doordat het verhaal wordt beschreven vanaf het punt dat hij 12 jaar is en dat gaat zo door tot zijn 48e.
Er zijn veel flashbacks, die keren vaak weer terug naar 1945, maar die zijn wel duidelijk in het verleden tijd schreven.

 

Tijd


Het verhaal speelt zich af van 1945 tot ongeveer 1966.
1ste episode, 1945: WO 2 / hongerwinter
2de episode, 1952: Korea-oorlog / ontmoeting met Beumer
3de episode, 1956: Hongaarse opstand / ontmoeting met F. Ploeg
4de episode, 1966: Viëtnam / ontmoeting C. Takes.
Laatste episode, 1981: demonstratie in Amsterdam / ontmoeting Karin Korteweg.
 

Stap over naar Oxxio

Help deze website en onze schrijvers, stap over naar Oxxio als energieleverancier.

Reacties (1) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Zeer interessant!