Het klokje tikt thuis niet meer. Het tikt nergens meer. En de appel valt al helemaal niet meer uit de boom!

Door NJansen2 gepubliceerd op Friday 28 September 12:14

Waarom spreekwoorden langzaam aan het verdwijnen zijn uit onze taal.

Tijdens onze laatste vakgroepsvergadering met alle docenten Nederlands hadden we het er al over: het langzaam verdwijnen van de spreekwoorden.
Vanaf volgend schooljaar krijgen kinderen een nieuwe lesmethode (nieuw leerboek) voor het vak Nederlands. Uiteraard hebben alle docenten het boek uitgebreid geanalyseerd en worden nieuwe proefwerken gemaakt, aan de hand van de theorie die in het boek behandeld wordt.
Tot de verbazing van menig ‘rot in het vak’ worden er in de nieuwe methode weinig tot geen spreekwoorden behandeld. Kinderen moeten wel enkele uitdrukkingen kennen, maar het zijn er lang niet meer zoveel als vroeger. Zij zien spreekwoorden eerder als iets ouderwets, en als overbodig om te leren. Ze gebruiken ze zelf toch niet meer!


Oorzaken voor het verdwijnen van de spreekwoorden
Uiteraard zijn er verschillende redenen dat de spreekwoorden langzaam aan het verdwijnen zijn.
1. De eerste reden, is dat kinderen zich tegenwoordig meer bezig houden met straattaal. Ze verzinnen ze in principe zelf! Straattaal wordt meegenomen uit andere culturen en ontstaat, het woord zegt het al, voornamelijk op straat.


2. Door de komst van de social media wordt het taalgebruik ook nog eens korter. Kinderen maken meer gebruik van afkortingen en communiceren in eerste instantie al niet meer in hele zinnen met hun leeftijdsgenoten. Het intypen van het spreekwoord Twee honden vechten om één been, de derde loopt ermee heen’ kost op Facebook, MSN of in een SMS steeds meer tijd. Zie jij dat je kind al intypen? Het zou eerder gewoon zeggen: twee hebben ruzie, de derde haalt er voordeel uit.
 

3. Door de vermenging van verschillende culturen (jaja, we leven in een multiculturele maatschappij) zullen spreekwoorden ook een stuk minder vaak gebruikt gaan worden. Hoor jij iemand van Noord- Afrikaanse afkomst al zeggen tegen haar/ zijn kind: De reis is nog niet ten einde als men kerk noch toren herkent’.
 

Deze (en vast nog wel meer) redenen, zullen ervoor zorgen, dat spreekwoorden niet meer van generatie op generatie worden overgedragen. Ze maken wellicht plaats voor afkortingen, ingekort taalgebruik en straattaal.
Verder ziet de docent het aanleren van de spreekwoorden ook niet echt meer als iets nuttigs. Het leren van moeilijke woorden blijft altijd noodzakelijk. Op deze manier leert een kind op een volwassen manier te communiceren. Maar de tijd die het aanleren van spreekwoorden en gezegdes kost, kan beter gestoken worden in werkwoordspelling.

Spreekwoorden die we allemaal kennen en die er waarschijnlijk ook wel in zullen blijven:
1. Zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens.
2. De aap komt uit de mouw
3. Je moet geen slapende honden wakker maken.
4. De appel valt niet ver van de boom.
5. Ergens met de pet naar gooien
6. Iets door de vingers zien.
7. Twee vliegen in één klap slaan.
8. Een kat in de zak kopen.

Spreekwoorden die kinderen niet meer kennen en ook niet meer zullen kennen (ken jij ze nog wel?)
Uiteraard is er een hele lijst met spreekwoorden die momenteel al bijna niemand meer kent. Deze lijst zal dus alleen maar groter gaan worden.
1. Parels voor de zwijnen gooien.
2. Huilen met de wolven in het bos.
3. Het ijzer smeden als het heet is.
4. Met de helm geboren zijn (dat moet pijnlijk geweest zijn voor de moeder tijdens het werpen).
5. Iets voor een appel en een ei verkopen.
6. De kat de bel aanbinden.
7. Ieder huisje heeft zijn kruisje.
8. De teerling is geworpen (de watte?).
9. Naar het kippenei grijpen en het ganzenei laten lopen.
10. Zorg dat daar geen zwarte hond tussenkomt.

Jammer?
Er zullen misschien wat mensen zijn die het jammer vinden dat de spreekwoorden verdwijnen. Kinderen leren hierdoor goed met taal te spelen en krijgen ook een stukje geschiedenis mee. Dat is dan ook de reden dat mijn standpunt is, dat spreekwoorden wellicht eerder bij het vak Geschiedenis of bij Geschiedenis van het Nederlands ondergebracht kunnen worden. 

Reacties (25) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Heel leuk artikel, vele van deze spreekwoorden ken ik nog wel.
Bedankt voor jullie uitgebreide reacties. Interessant dat dit tot een nuttige conversatie kan komen.
Jammer, jammer, jammer als de spreekwoorden uit onze taal verdwijnen. Nergens is de taal zo speels als in een spreekwoord of gezegde. Als dat verloren gaat... ja, ik vind het ook taalverarming, hoewel ik ook wel begrijp dat taal altijd in ontwikkeling is en dat het een afspiegeling is van de tijdgeest, maar zou die geest onze spreekwoorden dan niet kunnen vasthouden? Dat kunnen we toch zelf beslissen? Door het te blijven gebruiken, houden we de taal levend. Hierbij ga ik er voor het gemak maar vanuit dat er ook nog andere uitingsvormen blijven bestaan dan sms en twitter.
Toch zit alles wat je noemt in mijn hoofd, maar of het gebruikt wordt nu nog!
Duim Taco
Je geeft het eigenlijk zelf al aan. Spreekwoorden schijnen tijdsgebonden te zijn en waarschijnlijk ook cultuurgebonden.

Een optie zou zijn om de spreekwoorden dan te implenteren in een vak als geschiedenis of in een vak wat meer gaat over de toepassing van een taal dan over de taal zelf.

Het vreemde hiervan is, is dat ik mij niet kan herinneren of het met de Friese taal ook het geval is. Friese spreekwoorden hebben als kenmerk dat ze wel heel specifiek worden neergezet. Ik zal hier een voorbeeld geven (en dan even omgezet naar de Nederlandse taal: Het maakt de boer niet uit of een koe haar behoefte doet of de stier zijn beheofte. Als je dit in het Fries zegt, klinkt het nog meer kernachtig. Het spreekwoord legt heel expliciet uit dat het niet uitmaakt wat voor stront je moet opruimen; het blijft gewoon stront.

Ook het spreekwoord: wie de bal kaatst kan hem terug verwachten zegt een Fries wellicht veel meer omdat kaatsen in een groot deel van Friesland een even populaire sport is als voetbal.

Wellicht kun je bij spreekwoorden denken aan een demografische benadering en dit houdt in dat je inderdaad ook hier een punt hebt dat de bevolking van Nederland door de multi-culturele aspecten sterk veranderd. Het is in feite wel jammer dat een van de effecten zal zijn dat er steeds meer spreekwoorden verdwijnen; maar of je binnen een lesvak hier nu een verplichting in moet leggen, is nog maar de vraag.

Ik vind spreekwoorden prachtig, maar alleen als er een demografische verbinding wordt gelegd methet verleden. Voor mij zou dan een vak als geschiedenis dit moeten opnemen in het pakket omdat een spreekwoord niet alleen een algemene wijsheid bevat, maar ook een denkpatroon vanuit een bepaalde tijd weergeeft.

Goed artikel en een bijzonder interessante vraagstelling.
Ik snap niet hoe men taal kan vastkoppelen aan geschiedenis als een soort vangnet dat het dan nog ergens behouden blijft. Nederlandse taal leeft, maar het laten verarmen is iets wat we zelf toestaan. Als koeien niet meer in de wei staan om economische redenen wil dat niet zeggen dat die koe daar niet hoort... van nature. Het zijn mensen die de taal levend moeten houden met gemakzucht of laksheid zijn nog nooit dingen behouden gebleven. Moeten we straks met zijn allen steno leren twitteren want toevallig passen er maar 140 tekens in een gesprek of tekst? Tijd is geld en druk, drukker drukst? Zet spreekwoorden dan maar bij oude taal met de verwijzing naar maatschappijleer en psychologie, want levenswijsheden zijn op ambachtelijke wijze door de tijd gevormd en door alle bevolkingsgroepen heen doorgegeven... Ik kreeg er les in op de lagere en middelbare school, maar toevallig was mijn vader er ook gek op (timmerman met een technische achtergrond en in hart en ziel muzikant) Wij konden via spreekwoorden hele verhalen met diepgang maken, met plezier en inhoud... iig btw zal idd wel strv , lijkt me niet leuk meer om er mee te spelen...
Spreekwoorden is voor velen ouderwets denk ik, volgende generaties zullen ze niet meer kennen, ik zelf gebruik ze wel !