Feromonen en lokstoffen bij mensen

Het idee dat er een geur bestaat die mensen onweerstaanbaar maakt, is een krachtig idee en een goed verkoopargument. Er worden flesjes met menselijke feromonen verkocht op basis daarvan. Wat er van bekend is, valt uiteen in twee heel verschillende delen: geur doet werkelijk iets bij aantrekking, en het bestaan van een menselijk feromoon dat gedrag stuurt, is niet aangetoond.

Wat een feromoon is

Een feromoon is een stof waarmee dieren van dezelfde soort met elkaar communiceren, en die bij de ontvanger een min of meer vaste reactie oproept. Bij insecten is dat spectaculair aangetoond: een nachtvlindermannetje vindt een vrouwtje over grote afstand op een enkele stof.

Bij zoogdieren bestaan ze ook, en veel soorten hebben er een apart orgaan voor in de neus. Bij mensen is dat orgaan in de embryonale ontwikkeling aanwezig en bij volwassenen rudimentair, en de genen voor de bijbehorende zintuigcellen zijn grotendeels buiten werking. Dat sluit geurcommunicatie niet uit — die kan via het gewone reuksysteem — maar het maakt het beeld van een automatische schakelaar onwaarschijnlijk.

Wat wel is aangetoond over geur

Hier wordt het interessant, want lichaamsgeur doet aantoonbaar iets.

Mensen kunnen aan geur informatie ontlenen die ze niet bewust benoemen. In onderzoek waarin proefpersonen aan gedragen kleding roken, bleken ze boven kans te kunnen onderscheiden of iemand angstig of ontspannen was, en bleken ze de geur van bepaalde mensen aangenamer te vinden dan die van anderen.

Bij die voorkeur is een verband gevonden met het afweersysteem: mensen bleken in verschillende studies de geur te prefereren van personen wier afweerprofiel weinig op het eigen leek. Dat is biologisch logisch — nakomelingen met een breder afweerprofiel staan sterker — en de resultaten zijn niet onomstreden, met uitkomsten die per studie verschillen.

Verder is bekend dat geur en gemoedstoestand aan elkaar hangen, dat geur het sterkst met herinnering is verbonden van alle zintuigen, en dat de geur van een partner voor mensen kalmerend werkt. Dat zijn echte effecten, en ze zijn subtiel en persoonlijk in plaats van dwingend en algemeen.

Wat niet is aangetoond

Dat er stoffen bestaan waarmee je aantrekkelijkheid kunt aanschaffen. De stoffen die in zulke producten zitten, zijn doorgaans afgeleiden van steroïden die in zweet voorkomen. Ze zijn onderzocht, en de resultaten zijn wisselend, klein en slecht herhaalbaar; van een betrouwbaar effect op gedrag is geen sprake.

Wat wel gebeurt bij iemand die zo'n product gebruikt, is iets anders en niet minder interessant: hij verwacht dat het werkt en gedraagt zich daardoor zekerder. Dat effect is echt en het zit in de gebruiker, niet in het flesje.

Ook het bekende verhaal dat menstruatiecycli van vrouwen die samenwonen gelijk gaan lopen, is met betere methoden onderzocht en niet overtuigend teruggevonden.

Wat werkelijk invloed heeft

Voor wie er praktisch iets aan wil: schoon is het halve werk, en niet als flauwe opmerking. Lichaamsgeur wordt grotendeels bepaald door bacteriën op de huid, door voeding, door roken en door stress; dat is de eigen geur waar het onderzoek over gaat, en die wordt door een goed gewassen huid niet verborgen maar wel aangenamer.

Parfum werkt anders dan een feromoon: het voegt iets toe wat mensen mooi vinden, en dat is smaak en associatie. Dat kan uitstekend bevallen, en het is geen biologische knop.

En het grootste deel van aantrekking zit niet in de neus. In onderzoek naar wat mensen aantrekkelijk vinden, komen gedrag, stem, aandacht en humor consequent zwaarder uit dan welke stof ook — een saaie uitkomst voor wie een flesje wil verkopen, en een bruikbare voor wie iemand wil ontmoeten.