De professioneel kritische houding (PKI) van de accountant

Door Riekie1992 gepubliceerd op Wednesday 15 January 17:04
De professioneel kritische houding van de accountant

“Cursus PKI is jezelf een spiegel voorhouden”, “PKI: variatie in denkkracht gevraagd”, zomaar twee titels uit de Accountancynieuws van januari en mei 2012. Twee titels die aangeven dat de Professioneel Kritische Instelling (PKI) een belangrijk en actueel onderwerp is binnen de accountancybranche. In deze beschouwing wil ik het onderwerp PKI van verschillende kanten belichten. Eerst zal ik de vraag beantwoorden wat PKI precies betekent. Daarna wil ik ingaan op de historie die aan de actualiteitenstroom rond de PKI is voorafgegaan. Vervolgens wil ik proberen aan te geven wat de PKI voor gevolgen heeft in het dagelijkse werk op kantoor of bij de klant. Tot slot licht ik kort mijn mening toe. [1]

PKI, wat betekent het?

De eerste betekenis van de afkorting PKI die www.encyclo.nl geeft, is: Een samenstel van architectuur, techniek, organisatie, procedures en regels, gebaseerd op public key cryptografie. Het doel is het hiermee mogelijk maken van betrouwbare elektronische communicatie en betrouwbare elektronische dienstverlening.[2]

Uiteraard is dit niet de betekenis die in de accountancybranche aan de afkorting PKI wordt gegeven. Echter, het begrip ‘betrouwbaarheid’ is wel een belangrijk element! 

Wanneer ik de term ‘PKI accountants’ intyp in een zoekmachine op het internet, volgen er 183.000 resultaten. Ook dit geeft aan dat het onderwerp de gemoederen bezighoudt. Wanneer ik zoek naar de betekenis van de afkorting PKI wordt het lastiger.  Hier en daar een paar losse woorden, maar geen prachtige zin die voor eens en voor altijd duidelijk maakt wat een professioneel kritische instelling is.  Zouden al die personen die zich er druk om maken, wel precies kunnen zeggen wat PKI inhoudt?

Op de website www.accountant.nl vind ik een opinieartikel over de NIVRA Young Professionals Day (NYPD) van 2010.  Ook daar was de PKI onderwerp van gesprek. Een week voor de NYPD bracht de AFM een rapport uit, waaruit bleek dat fundamentele verbeteringen in de accountantscontrole noodzakelijk zijn. De AFM concludeerde dat de professioneel kritische houding ontbreekt en dat er onvoldoende toereikende controle-informatie is. Young profs moeten een vooruitziende blik hebben. Je zou zeggen, stof genoeg dus om op de NYPD over te spreken. Maar wat blijkt, ook hier weet men niet precies wat een professioneel kritische houding is.

Wanneer ik zoek op de engelse term ‘professional skepticism’, levert dit 80.800 resultaten op.  Dit leidt mij naar de website van de Nederlandse Beroepsorganisatie voor Accountants (NBA).  Citaat: ‘Professional skepticism is een essentieel onderdeel van de hedendaagse accountantscontrole. Ook voor controllers wordt professional skepticism als steeds belangrijker gezien. De ontwikkelingen op het gebied van professional skepticism voor accountants kunnen als inspiratie dienen voor controllers.’ Daarom wordt in dit artikel beknopt beschreven wat professional skepticism inhoudt en wordt een model voor professional skepticism weergegeven. [3]

Bij het bovenstaande citaat wordt ook een voetnoot gebruikt, die ik ook letterlijk wil weergeven: In de tekst zal de Engelse term professional skepticism worden gehanteerd. In de Nederlandse regelgeving is deze term vertaald met ‘professioneel-kritische instelling’. Naar mijn mening benadrukt deze term echter niet genoeg de gedragsmatige kant (i.e. de ‘opstelling’) van professional skepticism.

Het betreft hier de mening van Luc Quadackers. Hij schreef in 2009 een proefschrift met de titel: ‘A Study of Auditors’ Skeptical Characteristics and Their Relationship to Skeptical Judgments and Decisions’.

In het door hem geschreven artikel wordt eerst een korte beschrijving gegeven van het woord skepticism. Het komt hierop neer dat ‘twijfel’ en ‘onderzoek’ twee belangrijke kernwoorden zijn binnen de verschillende vormen van skepticism. Onder professional skepticism wordt het volgende verstaan (citaat): Onder professional skepticism wordt in de standaarden de beroepsmatige attitude verstaan die een ‘vragende geest’ (‘questioning mind’) en een ‘kritische beoordeling van bewijsmateriaal’ (‘critical assessment of evidence’) omvat (e.g., IFAC, 2009). Dit houdt onder andere in dat een skeptische accountant alert moet zijn op informatie die vragen oproept over de betrouwbaarheid van de verkregen documentatie of van de voorstelling van zaken van de verantwoordelijke partij. De skeptische accountant moet het risico terugdringen van het over het hoofd zien van verdachte omstandigheden, van het te veel generaliseren bij het trekken van conclusies en van het uitgaan van verkeerde veronderstellingen bij het bepalen van de werkzaamheden voor het verzamelen van informatie en het evalueren van de uitkomsten daarvan.

In het Financieel Dagblad van 5 april 2012 maakt Luc Quadackers ook nog het onderscheid tussen de professioneel kritische  instelling en de professioneel kritische opstelling. Er zijn veel accountants met een professioneel kritische instelling, maar het probleem zit ‘m in de juiste opstelling. Het begrip ‘professional skepticism’ is een breed begrip, maar moeilijk concreet te maken. [4]

Een professioneel kritische instelling of professional skepticism heeft dus alles te maken met een vragende geest. De skeptische accountant is een accountant die rekening houdt met een verhoogd risico dat de financiële verantwoording niet in orde is en hij heeft daarom een grotere behoefte aan bewijs. Bij een PKI hoort een alerte houding. Alertheid wat betreft fouten die anderen bewust of onbewust kunnen maken. Maar een accountant moet zich ook bewust zijn van zijn eigen rol en de fouten die hij mogelijk onbewust kan maken. [5]

Historie

Nadat ik een poging gedaan heb om het begrip PKI uit te leggen, wil ik nu ingaan op de historie. Waarom is het begrip PKI vandaag de dag zo actueel? Welke gebeurtenissen zijn de aanleiding geweest tot het verplicht stellen van een cursus PKI voor alle AA’s en RA’s in Nederland?

Dat alle AA’s en RA’s in Nederland verplicht de cursus PKI moeten volgen, is besloten door de NBA. De cursus is onderdeel van het Plan van Aanpak, dat de NBA 2 jaar geleden voorstelde om te werken aan het herstel van het vertrouwen in accountants. Blijkbaar was het vertrouwen in de accountant zodanig laag, dat het NBA zich geroepen voelde hier wat aan te doen.

In de afgelopen jaren is er genoeg kritiek geuit in de richting van de accountant. Door tijdsdruk, budgetten, toenemende wet- en regelgeving, manipulatief gedrag van klanten en andere zaken, heeft de accountant steken laten vallen. De accountant had voorafgaand aan de financiële crisis signalen op moeten pakken en aan moeten geven dat het fout zou gaan.

Op 3 december 2009 en 1 september 2010 bracht de AFM haar algemene bevinden van haar onderzoeken bij de big-four kantoren naar buiten. Uit het rapport van september blijkt dat in meer dan de helft van de onderzochte accountantscontroles de externe accountants hun oordeel baseren op ontoereikende controle-informatie en bovendien een onvoldoende professioneel-kritische instelling hebben. Zij bekijken bewijsmateriaal niet kritisch of vertrouwen te snel op verzamelde informatie, dan wel verkrijgen geen aanvullend bewijs. Dit doet zich niet alleen voor in de financiële sector, maar ook in de bouw/vastgoed, automotive en publieke sector (gemeenten en woningcorporaties) De kwaliteit van de accountantscontrole en kwaliteitsbewaking hebben verbetering nodig. Om de fundamentele gedragsverandering te bereiken is een uitgebreide interne oorzaakanalyse nodig en daarop toegesneden maatregelen. [6] Er is dus zelfreflectie nodig. Deze zelfreflectie en bewustwording worden geprikkeld in de verplichte cursus ‘Professioneel Kritische Instelling’.

Gevolgen voor dagelijks werk

Nu we weten waarom de cursus PKI verplicht is gesteld, is het een interessante vraag wat de gevolgen zijn voor het dagelijks werk op een accountantskantoor. In welk opzicht is het merkbaar dat de accountant een kritische houding heeft ontwikkeld?

De Accountancynieuws van 5 september 2012 meldt dat Deloitte in het boekjaar 2010-2011 10% van haar klanten een verhoogd risicoprofiel heeft gegeven. Dit in tegenstelling tot het jaar ervoor, toen 2% van de klanten een verhoogd risicoprofiel kreeg. Deloitte meldt in haar transparantieverslag dat de stijging niet alleen samenhangt met de economische situatie, maar ook met de instelling van de controlerende accountants. [7]

Het transparantieverslag 2011 van BDO begint in het voorwoord al over de professioneel kritische instelling: “Een onafhankelijke, kritische houding behoort tot de basisuitrusting van iedere accountant. Dat juist aan deze karaktereigenschappen wordt getwijfeld, op zowel het maatschappelijke als politieke podium, doet de beroepsgroep geen goed. Daar waar de perceptie is ontstaan dat de onafhankelijkheid van de controlerend accountant niet gewaarborgd is, moeten maatregelen genomen worden.

Van deze overtuiging was BDO ook in 2011 actief pleitbezorger.[8]                  

In het dagelijkse werk wordt de focus op professioneel kritisch denken weer groter. Werd in het verleden de focus verlegd van professioneel denken naar omzetgroei en winstgevendheid, nu is het tijd om terug te gaan naar de focus op professionaliteit.

Tijdens het samenstellen van jaarrekeningen moeten accountants alert zijn en kritisch kijken naar de aangeleverde gegevens. Heeft de klant daadwerkelijk alles aangeleverd, of houdt hij een kasstroom buiten de boeken? Komt de ondernemer echt in aanmerking voor de zelfstandigenaftrek, of voldoet hij niet aan het urencriterium? Iedere accountant moet zijn bevindingen tijdens het samenstellen vastleggen in het dossier.

Ook het gevaar van belangenconflicten ligt op de loer. Wat doe je als je als ‘huisaccountant’ betrokken raakt bij een echtscheiding? In dit geval kun je als accountant het verwijt krijgen dat je partijdig bent. Een van beide echtgenoten zal daarom een andere accountant moeten zoeken, want het risico bestaat dat de accountant niet meer objectief is.

Dagelijks wordt er druk uitgeoefend op de rechte rug van de accountant. Wat doe je als de klant niet alle documenten aanlevert? Minder documenteren en zo de klant behouden, of aanhouden om informatie en mogelijk zelfs afscheid nemen? En kun je als accountant een jaarrekening samenstellen en aangifte doen als de btw- en kasadministratie niet op orde zijn? Kun je als accountant de cijfers een beetje opfleuren als de klant naar de bank moet? Zien we privé-uitgaven op de rekening van de zaak door de vingers?

Dat zo’n rechte rug kan buigen, blijkt uit het volgende voorbeeld.

 

Een RA uit Limburg is bij de Accountantskamer aangeklaagd  wegens het verdraaien van cijfers. De klagers gaan ook aangifte doen van valsheid in geschrifte, bleek vrijdag ter zitting in de Accountantskamer. Middels het laten opleggen van een maatregel wil het ondernemersechtpaar andere ondernemers waarschuwen voor de handel en wandel van de RA.

Het echtpaar beweerde bij monde van hun advocaat vermoedelijk meer dan 180.000 euro aan schade te hebben geleden. Hun RA zou de laatste jaren schromelijk tekort zijn geschoten in zijn werkzaamheden. Zo zou hij het duo hebben voorgespiegeld dat hun bedrijf winsten maakte, terwijl grote verliezen werden geleden. Ook liet de RA toe dat de rekening-courant van de onderneming fors opliep. Allerlei privé-uitgaven werden zo ten laste van het bedrijf geboekt. Dit krediet van 170.000 euro werd door de RA in de boeken op nul gesteld. Volgens de advocaat van de ondernemers zou de kredietverstrekker van het bedrijf, de Deutsche Bank, inmiddels valsheid in geschrifte hebben ontdekt.

 

De RA erkende vrijdag dat er zaken zijn misgelopen, 'maar dat is geen reden mij alles in de schoenen te schuiven'. Zo werd hem verweten dat hij het bedrijf adviseerde te investeren in een skybox in het stadion van voetbalclub Roda JC, terwijl het bedrijf deze lasten moeilijk kon dragen. De RA stelt dat het huren van een skybox volledig onder de verantwoordelijkheid van de ondernemer zelf valt. Wel erkende de RA dat jaarrekeningen van meerdere jaren niet waren gedeponeerd. Ook gaf hij meer fouten toe. Dat hij de rekening-courant als debiteur in de jaarrekening opnam, kan hij 'vaktechnisch' niet verantwoorden, maar hij liet het belang van de klant prefereren. Had hij dat niet gedaan, dan was het voortbestaan van de onderneming in gevaar geweest, zo stelde hij, want dan had de bank ingegrepen.

De klagende partij zei te hopen op een doorhaling in het accountantsregister. [9]

In het voorbeeld op de vorige bladzijde laat de registeraccountant het belang van de klant dus voorgaan op het volgen van de regels en zijn eigen kritische blik.

 

Een zakenvrouw wil dat haar accountant berispt wordt omdat deze onder meer haar handtekening vervalste. De AA bevestigde dat er iets mis is gegaan met de ondertekening, maar weerlegde het beeld van een 'onbetrouwbare accountant.'

De twee voormalige echtelieden zaten vrijdag in de Accountantskamer in Zwolle. Haar ex-man was voorheen haar accountant. Een bankrekening werd opgezegd met een vervalste handtekening, betoogde de klager. 'Hij heeft geprobeerd met een vervalste handtekening om een bankrekening op te zeggen. Dergelijk gedrag past iemand in zijn beroepsgroep niet.' Een kantoorgenoot van de beklaagde accountant, de compliance officer, weersprak dit beeld. De AA ontkende de vervalsing niet. Hij heeft erkend dat er iets faliekant mis is gegaan met de handtekening. 'We hebben in het kantoor maatregelen getroffen omdat ook wij risico's hebben gezien.' Inhoudelijk functioneert zijn collega naar behoren, betoogde hij. Het kantoor poogde nog te bemiddelen maar de klager stapte toch naar de tuchtrechter. Uitspraak over circa 10 weken. [10]

Ook dit beeld toont dat niet alle accountants een rechte rug hebben. In het dagelijkse werk moet de accountant zich dus bewust zijn (worden) van zijn eigen valkuilen. Dat geldt niet alleen voor de assistent-accountant die binnen een gestelde tijd een jaarrekening moet maken, maar ook voor de zelfstandig accountant. Ziet hij nog wel wat er gebeurt? [11]

De accountant moet constant de juiste afweging maken tussen de belangen van het maatschappelijk verkeer, de belangen van de cliënt en de belangen van het kantoor. Vooral bij tegenvallende cijfers moet de accountant alert zijn dat deze niet omhoog gedraaid worden door een onjuiste voorraadwaardering.

 

Eigen mening

In dit artikel is duidelijk geworden wat de professioneel kritische instelling van de accountant is. Ook heb ik kort geschreven over de aanleiding voor de NBA om de cursus PKI verplicht te stellen. Tot slot heb ik geprobeerd aan te geven wat de gevolgen van de professioneel kritische instelling zijn voor de dagelijkse praktijk. Als laatste wil ik kort mijn eigen mening geven.

Ik denk dat de kritiek op de accountant deels terecht is. In het verleden zijn er zaken gepasseerd die niet door de beugel konden. Bij de belangenafweging tussen het maatschappelijk verkeer, de cliënt en het kantoor (c.q. de medewerker en zijn bonus) woog het eigenbelang te zwaar. Toch is het niet juist om allemaal met de vinger naar de accountant te wijzen. Immers, wanneer we met één vinger naar de accountant wijzen, dan wijzen er vier vingers naar onszelf! Ondernemers die bewust een kasstroom buiten de boeken houden, die bewust jarenlang frauderen gaan ook niet vrijuit.

Ik denk dat het goed is als accountant nadenken over hun werkwijze en welke valkuilen zij persoonlijk hebben. Het is goed als zij zich (weer) bewust worden van het feit dat zij een professioneel kritische blik moeten hebben. Toch vraag ik me af of het veel effect zal hebben op de maatschappij. Zolang accountantskantoren concurreren met de prijs en daardoor concessies doen aan de kwaliteit, denk ik niet dat de cursus PKI veel effect zal hebben. Klanten dreigen naar een ander kantoor te vertrekken dat goedkoper is, dus daarom moet het allemaal zo goedkoop en snel mogelijk. De planningen, budgetten en tijdsdruk zijn dus geen goede zaken voor de professioneel kritische instelling van de accountant.

 

 

 


[2] http://www.encyclo.nl (geraadpleegd op 6 juni 2012)

[3] http://www.nbavrc.nl (geraadpleegd op 6 juni 2012)

[6] Bron: ‘de accountant’ november 2010

 

Reacties (0) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.