Het thema van de dood in de kunstgeschiedenis (deel 1)

Door Heleen-Camilleri gepubliceerd op Friday 28 September 12:08

Het eerste deel van een overzicht doorheen de kunstgeschiedenis waarin het thema van de dood, en de schedel in het bijzonder, belicht worden.

De schedel in de kunstgeschiedenis (deel 1)

Het thema in de Middeleeuwen

 

Al vanaf de klassieke oudheid was men geïnteresseerd in het menselijk skelet, voor anatomische studies enerzijds, als doodssymbolen anderzijds. Deze twee aspecten liggen dichter bij elkaar wanneer we zien dat de skeletten in anatomieboeken als illustraties afgebeeld werden op de traditionele manier. Zo plaatste bijvoorbeeld Vesalius zijn geraamtes in een landschap vol symbolische verwijzingen naar een onoverkomelijke dood. Nu ook wordt wetenschap en kunst vermengd, zij het op een totaal andere manier.

In de Christelijke iconografie van de Middeleeuwen, werd het thema van de dood veel gebruikt en meestal geassocieerd met de verrijzenis van Christus. De schedels in de Middeleeuwse schilderijen staan voor de Christelijke dood: de zondeval, de verlossing en de wedergeboorte. De schedels aan de basis van calvaries zijn dus veel positiever te interpreteren dan op het eerste zicht zou blijken. Ze staan op profetische wijze voor de herrijzenis van Christus na zijn kruisdood. De schedel als teken van hoop zal pas veel later terug gebruikt worden door hedendaagse kunstenaars. Vanaf de barok zal de schedel een negatieve connotatie krijgen door middel van de memento mori. Deze connotatie zal dan ook doorwegen na deze periode, al maken hedendaagse kunstenaars gebruik van de schedel op steeds unieke en uiteenlopende manieren.

In de late Middeleeuwen duikt de schedel vaak op als symbool van devotie en meditatie, gedragen door verschillende heiligen. Zo werd de studerende St. Hiëronymus steeds afgebeeld met een schedel. Dit symbool bleef hij houden en veranderde weliswaar van inhoud wanneer afgebeeld in de barok, toen de schedel onlosmakelijk verbonden werd met het vanitasgegeven.

Het Vanitasgegeven

 

De verwijzing naar de dood die Vesalius in zijn wetenschappelijke tekeningen maakte is niet zo ongewoon wanneer we terugkijken naar de vanitassymboliek uit de barok. Al vanaf de 15e eeuw werden de eerste stillevens met een macabere inslag geschilderd op de achterkant van de portretten van opdrachtgevers. Door de protestantse reformatie en de katholieke contrareformatie in de barok kende de vanitassymboliek in stillevens een hoogtepunt. Toen was de dood immers een integraal deel van het leven waar een stenge Christelijke moraal op kon inspelen. De alomtegenwoordige aanwezigheid van de dood en het transcendente staat in schril contrast met barokke sensualiteit en het uitbundige dat vaak van de schilderijen uitgaat. Deze tegenstelling was niet ongewoon in de 17e en 18e eeuw, waar een tweedeling vaak voorkwam: leven en dood, tijd en eeuwigheid, de vreugde van het leven en het verlangen naar het hiernamaals, enz. De vanitasvoorstellingen geven de tegenstelling schoonheid/ luxe en verval weer. Hiermee werd de waarschuwing gegeven dat het leven eindig, vergankelijk is. Nog voor fraaie dissen, muziekinstrumenten en kaarsen is het menselijk geraamte waarschijnlijk het bestgekende en wijdst verspreidde symbool voor de dood en vergankelijkheid.

Niet alleen werd de dood voorgesteld in de bekende vanitas schilderijen maar ook beeldjes werden opgenomen als kabinetstukken, gebruiksvoorwerpen en devotie objecten. Een leuk voorbeeld is een houten pijp in de vorm van een schedel en een boek, die wijdverspreid waren in de 18e eeuw. Wanneer we als kind van de moderne tijd naar zulk een object zien lijkt de interpretatie direct duidelijk; “Roken is dodelijk”. Hiervoor zijn talloze hedendaagse voorbeelden, zoals de “Crâne Galoise” van Serena Carone, die compleet opgebouwd is uit sigarettenpakjes. Deze interpretatie gaat echter niet in het minst op bij de barokke pijpen. Hier geldt het klassieke vanitasverhaal; “Genieten doe je met mate, met het oog op de eigen vergankelijkheid”. Het gaat hem dus niet om de schadelijkheid van het roken zelf maar om de zondelijkheid van genot, luxe en plezier. 

De representatie van schedels en beenderen in liturgische boeken en op funeraire monumenten, ten slotte, zijn eveneens altijd moraliserend, ze maken duidelijk dat de dood onoverkomelijk is en men, bewust van de dood, moet leven.


 

Reacties (2) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Vanitas, volgens mij een vast onderdeel in elke kunstgeschiedeniscursus, heb er wel door geleerd op een andere manier naar schilderijen gekeken. Mooi artikel, duim!