Zezel: de kruising tussen een zebra en een ezel
Als een zebra en een ezel paren komt daar een zezel uit voort. Bij de kruising van ezel en paard een zorse. Lees hier verder over deze unieke dieren!
Zezel: de kruising tussen een zebra en een ezel
Als een paard en een ezel paren, kan dat nageslacht opleveren: een muildier of muilezel. Dat noemen we dan een kruising oftewel hybride. Er zijn nog andere paardachtigen die kunnen kruisen, namelijk zebra’s en ezels – zezels of zonkey’s – en zebra’s en paarden – zorses (de samentrekking van zebra en het Engelse woord voor paard, horse). Zelfs een kruising tussen een zebra en een pony is bekend: de zony. Zo werd er enkele jaren geleden een kruising tussen een zebra en een Shetlandpony geboren, die bekend kwam te staan als een Zetlandpony.
Deze bijzondere dieren, samen zebroïden genaamd, zullen in dit artikel uitgebreid worden besproken. Dit zal worden gedaan in vier alinea’s: 1) de geschiedenis van zezels en zorses, 2) de uiterlijke kenmerken, 3) waar de dieren nu voorkomen, 4) de vruchtbaarheid, dus wat er gebeurt als je zezels en zorses onderling laat paren.
1. De geschiedenis van zezels, zorses en andere zebroïden
Al vroeg in de negentiende eeuw was het bekend dat ezels met andere paardachtigen konden worden gekruist. Wellicht het bekendste voorbeeld was de Merrie van Lord Morton (Lord Morton’s Mare), een kruising tussen een Arabische volbloedmerrie en een quaggahengst. De quagga was een ondersoort van de zebra, die in de loop van de negentiende eeuw is uitgestorven; het laatste dier ter wereld overleed in 1883 in Artis. Deze zebroïde zag eruit als een paard, maar had dezelfde gestreepte patronen als een quagga op zijn benen.
Deze zebroïde werd echter nog veel bekender door een ander gegeven, namelijk dat toen de oorspronkelijke merrie weer met een gewoon paard werd gekruist, er opnieuw gestreept nageslacht uit voortkwam. Dat zou wijzen op telegonie: het idee dat het nageslacht van een vrouw of vrouwelijke ouder eigenschappen van de vorige partner van de vrouw erft. Een hertrouwde weduwe zou dus met de nieuwe partner kinderen krijgen die lijken op haar vorige man. In het geval van de zebroïde kan het echter ook verklaard worden door recessieve genen bij de Merrie van Lord Morton die in haarzelf niet tot expressie kwamen, maar in het nageslacht wel. In het algemeen is de theorie van telegonie dan ook niet meer onderdeel van het wetenschappelijk discours. Wel werd er tot in de jaren 20 van de vorige eeuw door de Amerikaanse overheid gefokt met zebroïden om onder meer deze theorie te onderzoeken. Dat was overigens onderdeel van een groter programma, waar ook onder meer geprobeerd werd om jaks en bizons te kruisen (link opent in een nieuw venster).
Tegenwoordig worden er wel zebroïden gefokt als curiositeiten in dierentuinen en dergelijke (zie ook punt 3), vooral sinds er in de jaren 70 van de vorige eeuw per ongeluk een zezel werd geboren in een Engelse dierentuin, die er vervolgens een bewust programma mee opzette. Serieuze fokprogramma’s voor de kruising tussen zebra en ezel of de kruising van ezel en paard zijn er nauwelijks, behalve in Afrika, in de omgeving van Mount Kenia. Daar worden zorses gefokt als lastdieren, omdat de zebra-ouder het nageslacht immuun maakt voor een ernstige paardenziekte die daar veel voorkomt: nagana, de dierlijke variant van slaapziekte.
2. Uiterlijke kenmerken van zezels, zorses en andere zebroïden
De meeste zezels, zorses en andere zebroïden zien er uit als een mix tussen zebra en het andere dier waarmee gekruist is. Zezels en zorses zijn meestal qua lengte en schofthoogte ook tussen de beide ouders in. De onderlinge variatie is ook enorm, maar evenwel zijn zebroïden over het algemeen gemakkelijk te herkennen. Zo fraai als het onderstaande zorse Eclyse, geboren in Duitsland, zijn ze echter zelden. Dit dier (zie de afbeeldingen hieronder) lijkt wel gephotoshopt, maar dat is toch echt niet het geval. De skepticus kan ik ook dit Youtube-filmpje aanraden.
De twee dieren onder punt drie zijn overigens zezels.
Qua gedrag zijn over zezels, zorses en andere zebroïden moeilijk algemene uitspraken te doen. Maar het is wel vaak zo dat de dieren tammer en gemakkelijker in de omgang zijn dan zebra’s, en dus vaak als bijvoorbeeld lastdier kunnen worden gebruikt. Bij de training moet wel goed rekening worden gehouden met het wildere karakter van de dieren. Ze kunnen erg temperamentvol en zelfs agressief zijn, net als zebra’s.
3. Verspreidingsgebied van zezels, zorses en andere zebroïden
Zezels, zorses en andere zebroïden komen eigenlijk niet in het wild voor. Dat is vanuit evolutionair opzicht ook logisch, want ze zijn over het algemeen onvruchtbaar (zie punt 4). In sommige delen van Afrika worden echter zeer sporadisch wel wilde zezels aangetroffen, omdat er plaatsen zijn waar de leefgebieden van zebra’s en ezels elkaar overlappen. Veruit de meeste zebroïden komen echter in gevangenschap voor. Zoals bij punt 1 al is opgemerkt, worden er rondom Mount Kenia zorses gefokt als lastdier. Meestal betreft het echter dieren die voor vermaak worden gefokt, als curiositeit bij dierentuinen enzovoorts; en soms per ongeluk, als zebra’s met andere paardachtigen in één hok worden geplaatst.
Wie in Europa een zebroïde wil zien, moet daar even naar zoeken. Het onder punt 2 genoemde dier Eclyse, een zorse, is geboren in de dierentuin van Schloß Holte-Stukenbrock, in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen, naast de Nederlandse grens. Ook in Cumbria, in Engeland, kan men een zebroïde vinden. Het betreft een zezel, of eigenlijk een Zetland: de kruising tussen een ezel en een Shetlandpony. Zie voor een Amerikaanse Zetland de afbeelding hieronder.
4. Vruchtbaarheid van zezels, zorses en andere zebroïden
Net als veel andere kruisingen tussen dieren zijn ezels, zorses en andere zebroïden eigenlijk altijd onvruchtbaar. Dat komt doordat het aantal chromosomen bij de beide ouders verschilt, waardoor er in ieder geval bij de mannetjes onvruchtbaarheid optreed vanwege een genetisch mechanisme dat voor dit artikel net te ver van het onderwerp afwijkt. Vrouwtjes zijn althans in theorie soms wel vruchtbaar, maar het nageslacht overleeft dan vaak de kindertijd niet. En overigens zou voor degene die expres zezels, zorses en andere zebroïden kruist dat ook minder interessant zijn dan de eerste generatie, omdat de tweede generatie geen half-om-half-kruising meer is. Wanneer bijvoorbeeld een zezel met een zebra paart, is het nageslacht daarvan genetisch gezien voor driekwart zebra en voor een vierde ezel, dus niet meer half om half.
©HenkX, mei 2012
Laatste update: 29 november 2012
Tip: meer hybride dieren? Lees ook mijn top 10 van vreemdste kruisingen!