Wetenschap op bestelling

Dat onderzoek gekleurd kan raken door wie het betaalt, is geen verdenking maar een gemeten gegeven. Er is een omvangrijke literatuur over de vraag hoe vaak studies met een belanghebbende geldschieter gunstig uitkomen voor die geldschieter, en de uitkomst is telkens dezelfde richting. Dat maakt het een van de belangrijkste dingen om te weten voor wie nieuws over onderzoek leest.

De mechanismen

Zelden is het bedrog. Meestal gaat het via keuzes die elk afzonderlijk te verdedigen zijn.

De vraagstelling. Wie een onderzoek betaalt, bepaalt wat er wordt gevraagd. Een vraag als "is dit middel beter dan niets" is gemakkelijker gunstig te beantwoorden dan "is dit middel beter dan het bestaande middel", en het antwoord op de eerste vraag is voor de praktijk veel minder waard.

De opzet. Een korte studie bij een gezonde, jonge groep mensen laat bijwerkingen niet zien. Een vergelijking met een te lage dosering van het bestaande middel maakt het nieuwe middel beter. Een uitkomstmaat die niet de ziekte zelf meet maar een waarde in het bloed, laat effect zien waar het voor de patiënt niets uitmaakt.

De publicatiekeuze. Dit is het zwaarste mechanisme: onderzoek dat ongunstig uitkomt, wordt minder vaak gepubliceerd. Wie daarna alle gepubliceerde studies bij elkaar optelt, komt tot een te rooskleurig beeld, en de samenvattende overzichten waar richtlijnen op rusten, erven die scheefheid. Vandaar de verplichting om studies vooraf te registreren, die er juist om deze reden is gekomen.

En de presentatie. Dezelfde uitkomst is gunstig of onbeduidend te laten klinken, afhankelijk van of je een relatieve of een absolute verandering noemt. Dat is geen leugen en het is wel de reden dat een persbericht vaak indrukwekkender is dan het artikel.

Waar dit goed is gedocumenteerd

In de geneesmiddelen: studies naar medicijnen die door de fabrikant zijn betaald, komen aantoonbaar vaker gunstig uit dan onafhankelijk gefinancierd onderzoek naar dezelfde middelen. Dat is in meerdere overzichtsstudies vastgesteld.

In de voeding: onderzoek naar zoete dranken, zuivel, vlees en voedingssupplementen dat door de betrokken bedrijfstak is gefinancierd, komt vaker gunstig uit voor die tak. Er zijn ook interne documenten openbaar geworden waaruit blijkt dat bedrijfstakken onderzoek hebben gefinancierd om de aandacht van hun product af te leiden naar een andere oorzaak.

In de tabak en de fossiele brandstoffen: hier is de gang van zaken via rechtszaken en archieven volledig blootgelegd, en het patroon is bekend geworden onder de noemer twijfel zaaien. Het doel was niet aantonen dat iets veilig was, maar de indruk wekken dat de wetenschap er nog niet uit was — wat voldoende is om besluitvorming jaren te vertragen.

Wat je er als lezer mee doet

Zoek de financiering op. In elk behoorlijk artikel staat onderaan een verklaring over de geldstroom en over belangen van de auteurs. Staat die er niet, dan is dat zelf een gegeven.

Kijk of de studie vooraf is geregistreerd en of de uitkomstmaat die in het artikel wordt uitgelicht, dezelfde is als de aangemelde. Een uitkomst die onderweg is verwisseld, is een van de duidelijkste waarschuwingstekens.

Kijk naar de groepsgrootte, naar de duur en naar wat er precies is vergeleken. En let op het verschil tussen een verband en een oorzaak: veel nieuwsberichten maken van het eerste het tweede.

En vertrouw eerder een overzichtsstudie dan een enkel onderzoek, en eerder een richtlijn van een onafhankelijke instantie dan een persbericht.

Wat het niet betekent

Niet dat wetenschap onbetrouwbaar is. Dit alles is bekend omdat wetenschappers het zelf hebben onderzocht, gepubliceerd en er maatregelen tegen hebben bedacht: verplichte registratie, openbaarmaking van belangen, het delen van ruwe gegevens en het herhalen van onderzoek. Dat is het zelfcorrigerende vermogen aan het werk.

En niet dat elke gefinancierde studie waardeloos is; veel onderzoek kan zonder geld uit de betrokken bedrijfstak helemaal niet worden gedaan. Het punt is smaller en praktischer: financiering is een gegeven dat je meeweegt, zoals je bij elke bron nagaat wie er belang bij heeft. Dat is geen wantrouwen, dat is lezen.