Schoonheidsidealen en zichtbaarheid

Ranglijstjes met de mooiste vrouwen ter wereld bestaan zolang er tijdschriften zijn, en ze zijn altijd op dezelfde manier opgebouwd: iemand kiest, iemand nummert, en het resultaat wordt gepresenteerd als een vaststelling. Wat er werkelijk in zo'n lijst te lezen valt, is niet wie mooi is maar wat de maker en zijn publiek op dat moment mooi vonden — en dat verandert voortdurend.

Idealen veranderen, en snel

Wie schilderijen uit verschillende eeuwen naast elkaar zet, ziet dat vrijwel elk kenmerk dat nu als schoonheid geldt, ergens een periode heeft gehad waarin het omgekeerde gold. Volslank en tenger, bleek en gebruind, vol en smal, weelderig haar en kortgeschoren: alles is een tijd lang het ideaal geweest.

Dat komt doordat een ideaal zelden over het lichaam gaat. Het gaat meestal over status. Een bleke huid was een ideaal in samenlevingen waar buiten werken het lot van de armen was; een gebruinde huid werd een ideaal toen vakantie een teken van welstand werd. Wie de mode van een periode begrijpt, begrijpt er de standenverhoudingen bij.

Wie er in beeld komt

Belangrijker dan de rangorde in zulke lijsten is de vraag wie erin voorkomt. In de westerse media zijn generaties lang vooral vrouwen met een smalle set kenmerken afgebeeld, en dat is niet zonder gevolgen gebleven. Onderzoek naar mediagebruik en zelfbeeld laat consequent zien dat het zien van uitsluitend één type schoonheid effect heeft op hoe mensen naar zichzelf kijken, en dat effect is het sterkst bij jonge mensen die zichzelf nergens terugvinden.

De verschuiving die daarin op gang is gekomen — modellen, presentatoren en hoofdrollen met verschillende huidkleuren, lichaamsvormen, leeftijden en beperkingen — is dan ook niet in de eerste plaats een kwestie van beleefdheid. Ze verruimt wat mensen als normaal en als mooi leren zien, en dat werkt aantoonbaar door.

De taal is niet onschuldig

Oude artikelen en oude lijstjes zijn vaak geschreven in woorden die we nu niet meer gebruiken, en soms in woorden die destijds al kwetsend waren. Dat is een reden om die teksten niet weg te poetsen maar wel om ze te herkennen voor wat ze zijn: taal die mensen indeelt in soorten.

Bij het beschrijven van schoonheid gaat dat bijzonder makkelijk mis. Zodra iemands aantrekkelijkheid aan een herkomst of een huidkleur wordt vastgeknoopt — als eigenschap van een groep — wordt een persoon een type. Een compliment dat op die manier is opgebouwd, is geen compliment aan iemand maar aan een categorie waarin hij is gestopt, en dat is precies waarom mensen er zo weinig aan hebben.

Wat er dan wel over te zeggen valt

Dat schoonheid deels universeel is en deels geleerd. Over een aantal dingen zijn mensen overal ter wereld opvallend eensgezind: gezondheid, symmetrie, en een gezicht dat beweegt en aandacht teruggeeft. Alles wat specifieker is dan dat, blijkt cultureel en tijdelijk.

En dat het in de praktijk zelden bij het uiterlijk blijft. Wie mensen vraagt naar iemand die ze aantrekkelijk vinden, krijgt na één zin over het gezicht drie zinnen over stem, humor, houding en manier van kijken. Dat is geen vroom slot maar een herhaaldelijk gevonden uitkomst — en het is de beste reden om een genummerd lijstje te lezen voor wat het is: het smaakoordeel van wie het typte.