Maanstanden: de fasen van de maan

Wie een maankalender opzoekt, vindt vier vaste momenten per cyclus: nieuwe maan, eerste kwartier, volle maan en laatste kwartier. Die data verschillen elk jaar, maar het mechanisme erachter verandert nooit — en als je dat kent, heb je de kalender eigenlijk niet meer nodig om te weten wat je ziet.

Hoe de fasen ontstaan

De maan geeft geen licht; ze weerkaatst zonlicht. De helft die naar de zon gekeerd is, is altijd verlicht. Wat wij een fase noemen, is simpelweg hoeveel van die verlichte helft wij vanaf de aarde zien, en dat hangt af van de stand van de maan in haar baan.

Bij nieuwe maan staat ze tussen ons en de zon: de verlichte kant is van ons afgekeerd en we zien niets. Bij volle maan staat de aarde ertussen en kijken we recht op de verlichte helft. De kwartieren zijn de standen waarin we precies de helft zien.

Een volledige cyclus duurt ongeveer negenentwintig en een halve dag. Dat de maan ons altijd dezelfde kant toont, komt doordat ze in dezelfde tijd om haar as draait als om de aarde.

Zelf herkennen zonder kalender

Twee eenvoudige regels. Een wassende maan staat 's avonds in het westen en is aan de rechterkant verlicht; een afnemende maan staat 's ochtends in het oosten en is links verlicht. Dat geldt op het noordelijk halfrond; ten zuiden van de evenaar is het omgekeerd.

En: volle maan komt op bij zonsondergang en gaat onder bij zonsopkomst. Wie de maan om middernacht hoog zie staan, kijkt dus naar een volle of bijna volle maan.

Wat een maankalender verder toont

Naast de vier fasen vermeldt een kalender vaak het perigeum en apogeum: het punt waarop de maan het dichtst bij en het verst van de aarde staat. Een volle maan bij het dichtste punt lijkt iets groter en heet in de pers een supermaan; het verschil is echt maar kleiner dan de foto's suggereren.

Verduisteringen staan er ook in. Een maansverduistering kan alleen bij volle maan gebeuren en een zonsverduistering alleen bij nieuwe maan — dat volgt rechtstreeks uit de standen hierboven.

Waar de fasen praktisch voor dienen

Voor het getij, dat door zon en maan samen wordt bepaald: bij volle en nieuwe maan zijn de verschillen tussen hoog en laag water het grootst. Voor sterrenkijkers, die de donkere nachten rond nieuwe maan opzoeken. Voor fotografen, die de volle maan bij opkomst het mooist vinden.

En voor tuinieren volgens de maanstanden — een oude traditie waarvoor geen betrouwbaar bewijs bestaat, maar die als ritme om het jaar te ordenen zijn eigen charme houdt.