Vijftien films die Nederland verklaren
Turks fruit (1973) is zowel de best bezochte Nederlandse film sinds 1945 als door het publiek op het Nederlands Film Festival van 2008 uitgeroepen tot ‘beste Nederlandse film aller tijden’.
Sinds Turks fruit aan de wieg stond van een renaissance na de jaren zeventig, wordt de Nederlandse cinema alom aangeprezen als een kortere weg om de culturele sensitiviteit van het land te vatten. Zo raadt LearnDutch.org films als Turks fruit en het overgangsdrama Soldaat van Oranje (1977) uit de Tweede Wereldoorlog aan vanwege hun authentieke weergave van de Nederlandse taal en het dagelijks leven. DutchReview gaat nog een stap verder en omschrijft een reeks films, van de coming-of-age-kroniek Simon uit de jaren 2000 tot de jaren tachtig-noir De lift, uitdrukkelijk als culturele vensters. De aanwezigheid van terugkerende namen in verschillende Engelstalige gidsen en ranglijsten suggereert dat het land een filmcanon heeft, ook al is die nooit officieel vastgelegd.
De jaren zeventig waren een alles-of-nietstijdperk voor de Nederlandse cinema, waarin Turks fruit en Soldaat van Oranje allebei opmerkelijke bioscoopopbrengsten binnenhaalden. Turks fruit voerde het aantal bezoekers aan met 3.328.804 kijkers, terwijl Soldaat van Oranje de 1.547.183 bereikte. Die publiekskracht vertaalde zich in de loop der tijd in een feitelijke canonisering: toen Turks fruit op het Nederlands Film Festival van 2008 werd uitgeroepen tot de ‘beste Nederlandse film aller tijden’, was dat een geval van de filmindustrie die tegen zichzelf sprak. Diezelfde top 15 van binnenlandse bezoekersaantallen houdt hen gezelschap, waarbij die twee toonaangevende namen worden geflankeerd door de titels die later de Nederlandse cinema in het buitenland zouden vertegenwoordigen.
Latere films als Spoorloos (1988), De vierde man (1983), Karakter (1997), De tweeling (2002) en Zwartboek (2006) zijn de exportgezichten van het Nederlandse bioscooppubliek. Deze publiekstrekkende drama's en thrillers zijn de namen die telkens weer opduiken op lijstjes en ranglijsten van ‘beste Nederlandse films’, van Superprofs ‘12 Best Dutch Movies Ever Made’ tot Paste’s ‘40 Best Movies from the Netherlands’. Op door gebruikers ontdekte lijsten op IMDb bungelen deze films steevast betrouwbaar rond de top. Een Letterboxd-overzicht van de ‘Top 100 Dutch-language movies’, samengesteld op basis van gemiddelde waarderingen, onderstreept ook hun status als cultklassieker onder Nederlandse kijkers.
Recentere titels als App (2013) en Bankier van het verzet (2018) laten zien hoe de canon ook vandaag de dag nog pootjes kan krijgen. Deze films uit de jaren 2000 en 2010 voorzien de canon van betekenisvolle hedendaagse boekensteunen en komen vaak met een genre-twist, zoals de surrealistische politieachtervolging Borgman (2013). Bovendien hebben ze duidelijke streamingpapieren: een Engelstalige beschikbaarheid waarmee ze de taalkloof overbruggen. Hoewel een Reddit-discussie uit 2024 onder Nederlandse kijkers Borgman misschien nooit voor iedereen tot ‘beste ooit’ zal canoniseren, toont de aanwezigheid ervan in het gesprek de blijvende kracht van de film aan.
Wie de verschillende ‘definitieve’ gidsen voor de Nederlandse cinema vergelijkt, stuit op raakvlakken en een vleugje verschil, wat wil zeggen dat de canon een canon is zonder de kwestie eens en voor altijd te beslechten. Een ranglijst van Paste uit 2023, een gids van Superprof uit 2025, een lijst van DutchReview uit 2026: ze selecteerden allemaal veelal dezelfde titels, van Turks fruit tot Zwartboek via Karakter. Maar zelfs dan betekent de voorliefde van DutchReview en LearnDutch.org voor cultureel onthullende films dat er ook ruimte blijft voor de eigen smaak van de gebruiker. En Letterboxds gecrowdsourcete Top 100-lijst is iets om naast de andere te leggen.
Vertaal je de canon waar al die lijsten op uitkomen naar de praktijk, dan is de Nederlandse cinema van de afgelopen vijftig jaar even toegankelijk als bewonderd. Films als het Netflix-drama Bankier van het verzet uit 2018 of App staan op hetzelfde platform, terwijl titels als de jaren tachtig-noirthriller Turks fruit breed verkrijgbaar zijn op dvd of on-demand. Meerdere gidsen reiken Nederlandse films aan, zowel aan taalleerders als aan algemene kijkers, als filmische vensters op de Nederlandse cultuur.