Hoe je meer boeken leest door je format en omgeving te veranderen

Wanneer een lezer stopt met lezen

Stilgevallen leesgewoonten zijn allerminst een uitzondering. Tussen 1982 en 2020 daalde het percentage volwassenen in de VS dat literatuur las van 56% naar 43%, terwijl in de EU in 2022 slechts 52,8% van de 16-plussers een boek las, waarbij oudere volwassenen en mannen de grootste kans liepen te zijn afgehaakt. Zelfs als je rekening houdt met verschillen per levensfase in boekenconsumptie, zijn de leescijfers in de meeste bevolkingsgroepen gedaald, vooral in het 30+-cohort, waar slechts 53,5% van de 30- tot 54-jarigen het in de loop van het jaar tot één boek schopte.

De aandachtsklem: smartphones, schermen en de ‘aandachtseconomie’

Smartphones, constante digitale meldingen en continu aanwezige visuele media hebben de druk op onze leesaandacht flink opgevoerd. Deskundigen uit het veld scharen het snelle scrollen en scannen op onze telefoons inmiddels onder iets dat nog maar zijdelings te maken heeft met het geconcentreerd lezen van langere teksten. De drang om om de paar minuten naar ons scherm te grijpen, en de beloningen van vermakelijke hapklare video's, sociale-mediacontent en nieuwsupdates, hebben er zelfs voor gezorgd dat het openslaan van een boek voor velen verouderd en onaantrekkelijk aanvoelt.

Commentatoren wijzen er ook op dat het lezen van een boek voor een tragere, meer reflectieve ervaring zorgt dan we geconditioneerd zijn te verwachten van digitale media, die continu inzetten op maximale betrokkenheid en dopaminescheuten. Commentatoren hebben deze ‘aandachtseconomie’ neergezet als een belangrijke factor in de manier waarop digitale media boeken wegconcurreren en onze cognitieve gewoonten hervormen. Voor volwassenen die vroeger routinematig boeken lazen, maar nu bedreven ‘promiscue lezers’ van snelle digitale teksten zijn, kan de terugkeer naar langdurig geconcentreerd lezen desoriënterend, veeleisend en verslavend misplaatst aanvoelen.

Formaat is geen valsspelen: luisterboeken, e-lezen en opnieuw de tekst instappen

Een ondergewaardeerde weg terug voor afgehaakte lezers is het luisterboek. Van kinderen tot volwassenen heeft onderzoek consequent aangetoond dat positieve ervaringen met luisterboeken de leesvaardigheid en het leesplezier ondersteunen, waarbij ze gedrukte tekst vaak eerder aanvullen dan vervangen. Uit een onderzoek onder jonge bibliotheekbezoekers bleek dat degenen die naar meer dan vier luisterboeken per jaar luisterden, ook vaker evenveel papieren boeken lazen. Een ander beknopt literatuuronderzoek naar de educatieve impact van luisterboeken concludeerde dat ze bij veel leerlingen minstens gelijkstaan aan, en soms zelfs beter scoren dan, papieren boeken als het gaat om het bevorderen van decoderen, tekstbegrip en leesmotivatie, al waren de resultaten bij oudere lezers wisselend.

Gezien hoe vaak een ‘kortere aandachtsspanne’ de schuld krijgt van het gedrag van afgehaakte lezers, is het vermogen van luisterboeken (en in mindere mate e-readers) om de aandacht weer op tekst te richten het onderzoeken waard. Beide formats bieden een alternatief voor snel verversende schermen en het vluchtig switchen tussen apps, waardoor de leeservaring meer verdieping en minder meldingen en verleidingen krijgt. Vooral e-readers winnen aan populariteit, en onderzoek suggereert dat ze wat aandacht betreft een tussenweg kunnen bieden tussen het mentale scannen van smartphones en de diepere betrokkenheid bij gedrukte boeken.

Tijd, omgeving en eerlijkheid: waarom lezen stagneert

Hoewel luisterboeken en e-lezen afgehaakte lezers zeker weer dichter bij boeken kunnen brengen, is het net zo belangrijk om de omgevings- en tijdsgebonden uitdagingen te erkennen die er vaak voor zorgen dat zelfs degenen met de beste bedoelingen een boek niet uitlezen. Het komt maar al te vaak voor dat volwassenen die zichzelf als "lezers" beschouwen, verwachten dat ze boeken met hetzelfde tempo kunnen verslinden als sociale media en streamingcontent, wat juist leidt tot constant scrollen, vluchtig scannen en kijken. Feit is dat voor de meerderheid – meer dan 50% – van de volwassenen echt lezen nog steeds een belangrijke activiteit is, zoals blijkt uit enquêteresultaten.

Daarentegen vereisen zelfs de zogeheten rustige leesmethoden zowel een fysieke plek waar je waarschijnlijk niet wordt gestoord als de cognitieve capaciteit die ontstaat door niet reflexmatig naar een scherm te kijken. Voor volwassenen die opnieuw willen beginnen, of zich simpelweg beter willen voelen over vaker en regelmatiger lezen, kunnen zelfevaluatietools helpen. Zelfs als je elke dag een rustig halfuurtje voor lezen kunt vrijmaken, of een langere sessie in het weekend, raden experts aan om die tijd exclusief voor boeken in te ruimen, de telefoon aan de lader in een la te leggen en je te richten op de pagina in plaats van op het oneindige scherm.

Jeugdbibliothecarissen raden vaak "één boek tegelijk" aan, waarmee je een langzaam, doelgericht momentum opbouwt voor een fijn boek, maar dat geldt net zo goed voor volwassenen. Tijd verdoen door alleen maar tussen media en opties te schakelen, eist zijn mentale tol. Zodra dat boek uit de openbare bibliotheek mee naar huis is en je begint te lezen, neem het dan mee naar elke plek in je huis, en in het openbaar vervoer, en in de rij, tijdens vliegreizen, overal. Blijf erin lezen, zelfs als je erbij in slaap valt.

##

Waarom lees je dit nu op dit moment, zonder aarzeling, met je hoofd rechtop je nek, zonder te vallen, zonder je halte te missen? [TO VERIFY: bewering dat de meesten van ons zo gewend zijn aan scannend lezen dat er slechts vijf regels voor nodig zijn om de volledige aandacht bij een krantenartikel te krijgen]. Als je vijf regels volhoudt, dan kun je er ook twintig, en als je er twintig kunt, waarom dan geen boek lezen. Het verkoopt.

Praktische manieren om meer boeken te lezen (zonder te forceren)

Wie aspirant-lezers adviseert, richt zich vaak op hetzelfde gedrag: plan leestijd in, verminder afleiding door smartphones en kies aantrekkelijke formats. De gewoonte ontwikkelen om met een boek te gaan zitten is een van de eenvoudigste manieren om meer te lezen, omdat een vaste intentie om te lezen vele malen effectiever garandeert dat boeken worden uitgelezen dan welk voornemen dan ook. Het vaststellen van een dagelijkse leestijd, met de smartphone op een ontoegankelijke plek en gekoppeld aan oude gewoonten, voor het slapengaan misschien, bereikt het doel en verzacht het verdriet om het geen boekenlezer zijn.

Onderzoek suggereert ook dat met name luisterboeken een aanzienlijke steun kunnen zijn bij het ontwikkelen van leesgewoonten. Uit een enquête onder kinderen en jongeren bleek dat 52,9% meer interesse had in lezen na het luisteren naar luisterboeken, en 40,2% van de luisteraars las dagelijks, vergeleken met 27,0% van de niet-luisteraars. Volwassen luisterboekluisteraars, hoewel ze soms het stereotype opgeplakt krijgen minder rigoureus te lezen dan papierlezers, consumeren over het algemeen meer boeken en doen dat frequenter, waarschijnlijk omdat luisterboeken ervoor zorgen dat je leest terwijl je leeft, in plaats van tegen de tikkende klok in.

Natuurlijk blijft het belangrijk om de verschillen niet te onderschatten tussen het lezen van een boek en simpelweg met boeken "bezig zijn" of ze "tot je nemen". En ja, de levensfase doet ertoe – als uitgeputte kersverse ouder lees je dramatisch minder dan in je schooltijd. Zit je in zo'n levensfase, of in een andere, kies dan vaker voor audio, digitaal of e-lezen, maar blijf daadwerkelijk lezen. Door te veranderen hoe en waar je leest, en niet alleen hoeveel je van plan bent te lezen, kun je de onbewuste rekensom van je dagelijkse tijd aanpassen om je omgeving en dagelijkse keuzes in lijn te brengen met je leesintentie. Verandering is een discipline, een praktijk net zozeer als kunst.