Is zelfkennis overbodige luxe?

Door RogierCenin gepubliceerd op Tuesday 19 August 10:33
34232c29a5c8cb8116e06d87c9350436_medium.
Jezelf kennen wordt al meer dan tweeduizend jaar gezien als zeer waardevol. In sommige tijden werd het hoger dan weer lager in het vaandel gedragen, maar sinds de oudheid is het altijd een onderdeel geweest van het goede leven, het religieuze leven, welvarende of morele leven. Maar waarom is zelfkennis zo waardevol? Nog afgezien van wat zelfkennis precies is, hoe we er aan komen en wat we er mee moeten doen, vraag ik me af waarom het nodig zou zijn. Wat gebeurt er als iemand niet over (voldoende) zelfkennis beschikt? Waarom zou dat erg zijn?
 
"Wie zichzelf niet kent en geen goed zelfbeeld heeft, leeft op de automatische piloot en doet de meeste dingen impulsief" zegt Joep Dohmen in Het leven als kunstwerk (2008). Zo iemand volgt louter zijn driften en behoeften, antwoordt slechts aan diens directe wil. Hij doet wat hem is opgedragen of rebelleert daar tegen. Als je hem zou vragen waarom hij doet wat hij doet, zal hij antwoorden: 'gewoon, omdat ik dat wil; dat moet ik toch zelf weten!?' Met dit 'zelf weten' bedoelt hij niet eens een weten maar een 'bemoei je niet met mij' verzoek. Iemand met een kort lontje zal niet eens op je waarom-vraag antwoorden, maar slechts gefrustreerd en kwaad reageren. Hij zal zich vooral laten leiden door de krachten buiten hem of ondoordachte impulsen in hem. Zo ook zou een naïef persoon zich onwetend en blind laten verleiden door de beloftes van commercie of politiek, zich laten bewegen door imponerende of intimiderende personen of 'gewoon doen wat iedereen gewoon doet'. Geconfronteerd met de vele opties die we dagelijks in ons leven tegenkomen, selecteert de naïeveling slechts zonder doordachte keuze; beïnvloed als die is door 'externe krachten'. Maar, zo kunnen we ons afvragen, is dat erg?
 
6f6ac2053707b3cc32b762e5dd7e3e2b_medium.​Niemand zou toch graag, bewust en doelgericht zijn leven achter een sluier van misleiding en zelfbedrog willen leiden? Ik constateer echter dat grosso modo de meeste mensen meer of minder naïef leven en zonder zelfkennis achter zo'n sluier hun dag door komen. Over jezelf nadenken, wordt nog steeds door de 'gewone hardwerkende mensen' gezien als nutteloos, moeilijk doenerij en luxe. Ze hebber er het geduld niet voor, zijn te druk met nuttige zaken, met het echte leven. Zonder zelfkennis handelen en reageren we echter als geconditioneerde dieren, zonder regie, zonder plan of richting. Naïef leven beleef je dan als een leven dat je overkomt, dat je wordt aangedaan of waarop je kabbelend de dag door komt. Het is dan een leven waarbij jij de speelbal bent van anderen. Het is toch minstens een houding waarop je je leven ondoordacht voorbij laat gaan, je tijd met tijdelijk genot en pijn verdrijft en je leven vermaakt tot een tijdloze herhaling. Maar weer, waarom is dat erg? Het is naar mijn mening niet erg als je er zelf weldoordacht voor zou kiezen. Deze keus vereist echter dat je enige kennis hebt over het leven en over jezelf. Kun je eigenlijk wel kiezen voor een naïef leven? En hoe is zo'n houding te combineren met een notie als zelfwaardering en zelfrespect? 
 
Zonder zelfkennis is het waarschijnlijk moeilijk een stabiele geest te hebben. Want veel psychische problemen en persoonlijke spanningen komen voort uit een 'ongezond' zelfbeeld. Een zelfbeeld dat intern verdeeld is, tegenstrijdige elementen heeft of ronduit uit verkeerde zelfkennis is opgebouwd. Door opvoeding, educatie en cultuur zijn we gevormd en hebben onszelf daardoor leren vormen. Vanuit een dynamische potpourri zijn we ontstaan en het is mij altijd een wonder dat niet iedereen kierewiet is! Levenservaringen, trauma's en herinneringen kunnen ons parten spelen of soms zelfs een 'misvormde' persoonlijkheid doen ontwikkelen. Als je niet goed weet wat je denkt, voelt en wil, waar je gedachten, gewoontes en reacties vandaan komen, is het erg lastig om dan ook een goed, proportioneel en coherent stabiele psyche te vormen en daar mee om te gaan.
 
"Want we hebben zelfkennis nodig als ons leven en gevoelens niet meer bij elkaar passen" zegt Bieri in Hoe willen we leven (2012). Zodra we een (vaak structurele) innerlijke onvrede, pijn of storingen ervaren, is er een discrepantie tussen hoe we zijn en hoe we denken dat we zijn. We reageren dan ongepast, disproportioneel en blind als vanzelfsprekend op situaties zonder goed te weten waarom we zo reageren. Het is alsof we op een automatische piloot werken maar dan met een uitkomst die we ook zelf niet prettig vinden, niet waarderen en liever anders willen hebben. Soms hebben we een herinnering die vervormd is geraakt, miskend of soms geheel ontkend. Het speelt ons parten zonder goed te weten waarom en waardoor. Ook kan het zijn dat we (onszelf) een 'verkeerde' sociale norm hebben aangeleerd. Een norm die wellicht vroeger in situaties goed werkte, maar nooit is mee ontwikkeld, aangepast aan nieuwe situaties en je volwassen zelf. Door gebrekkige of misvormde zelfkennis komen we in conflict met onszelf, raken we gefrustreerd, voelen we een diepe pijn of verdriet. We kunnen nauwelijks goed functioneren doordat we 'niet lekker in ons vel zitten', niet in balans met onszelf zijn. Is dat echter zo erg? Ja, voor sommigen dusdanig om te besluiten om in therapie te gaan.
 
c743589210731cd3935305e4fad5a2d6_medium.
Therapie bestaat voor een groot deel uit grondig zelfonderzoek door oefeningen, experimenten en confrontaties. Je vraagt jezelf af hoe je bent ontstaan en gevormd, wat je onderliggende gedachte patronen zijn, je waarden, behoeften en verlangens. Welke normen je hebt aangeleerd en geïnternaliseerd waardoor je meer of minder verstoord reageert op signalen van buiten en impulsen van binnen. Therapie is dus vooral het leren kennen van je zelf en het opnieuw aanleren van accurater zelfkennis. Goede zelfkennis is hier niet een luxe maar heeft een stabiliserende werking op onze psyche en is niet alleen de weg naar herstel maar een noodzakelijk onderdeel van ons persoonlijk welzijn.
 
Deze harmonie is grotendeels ook vereist in het sociale verkeer. Want omgaan met andere mensen is niet altijd makkelijk, soms ronduit onmogelijk. De ander is overal, we zijn niet los van de sociale inbedding en ontkomen nooit aan de morele intimiteit. Als we erg naïef zijn, beïnvloedbaar en/of slecht met onszelf om kunnen gaan, is het lastig om met ons en met anderen samen te leven, omdat we zonder zelfkennis we nauwelijks onze eigen projecties, wishful-thinking en vooroordelen herkennen. We reageren als vanzelfsprekend ongenuanceerd en soms zelfs kwaadaardig op stereotypen. Zonder jezelf te kennen veroordeel je anderen voor je eigen onvrede, gebreken of gemis. Je laat je makkelijker beïnvloeden door anderen waardoor je gefrustreerd kunt raken zonder goed te weten waardoor dat komt. Die frustratie wordt al snel, onbedoeld en onnadenkend op anderen afgereageerd. Veel wreedheden vinden plaats doordat we onze eigen afgunst, jaloezie, verborgen leedvermaak of haat niet kennen.
 
"Mensen die zichzelf grondig kennen, ontmoeten elkaar anders dan mensen die geen overzicht over zichzelf hebben" zegt Bieri in zijn tweede lezing in Hoe willen we leven. Om anderen als anderen te kunnen achten en respecteren, moet je in staat zijn om hun eigen behoeften net zo te herkennen als jij jouw eigen behoeften herkent. Empathie is onmogelijk zonder dat je jezelf kent, jezelf begrijpt en de ander als jezelf kunt zien. Een samenleving vervalt al snel in chaos of ontvlamt in een burgeroorlog zodra zelfkennis en dus empathie is verdwenen.
 
acd4892a6aa849c0648eb74a9bf36e24_medium.
 
Waarom is zelfkennis dus belangrijk en waardevol? Zelfkennis op zich is niet zozeer waardevol en belangrijk. Het vergroot echter uiteindelijk de waarde van jouw leven en die van anderen. We kennen allemaal de uitspraak dat "een onbereflecteerd leven het niet waard is om te leven." Hier ben ik het in een bepaald opzicht niet mee eens. Ja, persoonlijk wel! Maar dat is omdat ik reflectie en over mezelf en het leven nadenken persoonlijk heel leuk en zeer interessant vind. Voor mij is denken en kennis op zichzelf ook heel waardevol, maar dat hoeft dus niet voor iedereen zo te zijn. Niet iedereen vind denken op zichzelf interessant. Maar uit het bovenstaande is, hoop ik, duidelijk dat het minstens in een meer instrumentele zin belangrijk en waardevol is voor je eigen gezondheid om stabiel en zelfstandig met anderen samen te kunnen leven. Zelfkennis is dus geen overbodige luxe, nutteloos of alleen voor mensen die een 'mooi' leven willen leiden.

Reacties (3) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Prachtig helder verhaal ik kan het helemaal onderschrijven!!
Prima uiteengezet. Leerzaam verhaal.
Prima artikel.