Onwijs slim is niet genoeg - op zoek naar wijsheid

Door RogierCenin gepubliceerd op Friday 18 July 13:16

We leven in een tijd met ongekende hoog ontwikkelde technologieën en een wetenschappelijke kennis die zijn weerga in de geschiedenis niet kent. En toch lijkt er gezien de vele crises een even ongekend en weergaloos gebrek aan wijsheid.

438fe8941d982b242bc3696c8130c08c_1405684

Onze maatschappij is een goed ontwikkelde, vrije maar geordende samenleving. Aan de ene kant lijkt ons leven en samenleven dicht getimmerd en verzekerd door regels, procedures en wetten. Al onze activiteiten zijn geordend en gekanaliseerd opdat er nauwelijks buitensporige wanorde, geweld of ander onrecht plaatsvindt. Tegelijk zien we de ene na de andere corrupte bestuurde, hebzuchtige bankier of zelfverrijkende toezichthouder respectloos de regels misbruiken. We zien de ene na de andere hervorming en liberalisering falen in haar pretenties. De roep om betere regels, strengere wetten en verbeterde procedures klinken dan ook oorverdovend in kroeg en parlement, op straat en in de wandelgangen van heel Europa. De roep ook om mensen aan te sporen door betere impulsen, door sterkere sensaties te verleiden of door scherpere financiële prikkels aan te moedigen. Regels en incentives, straf en verleiding vormen in onze westerse cultuur nog steeds het heilige en enige medicijn.


Regels zijn natuurlijk noodzakelijk om een stabiele en geordende samenleving te handhaven. Maar regels kunnen ons maar tot zo ver brengen, tot zo ver binnen de kaders houden en tot zo ver aangeven wat er gedaan moet worden. Regels zijn algemeen, abstract en rekenkundig. Een regel bepaalt niet wat er in een specifieke, concrete situatie gedaan moet worden, wat de juiste handeling zou zijn. Ze zijn ideaal, structurerend en makkelijk vast te leggen in beleid en wetgeving. Regels moeten echter in de praktijk altijd nog toegepast worden, aangepast, bijgesteld, opgerekt of wat omgebogen worden. De werkelijkheid is altijd té complex, té gedetailleerd en té tegenstrijdig om in regels te kunnen vatten, in welke vorm en hoeveelheid regels ook. Een keuze voor een bepaalde handeling bijvoorbeeld, is zelden helder en zwart-wit tussen goed of fout dat volgens een regel kan worden bepaald. Vaak gaat het om keuzes en handelingen tussen goed, beter, best of slecht en slechter, en vaak is het helemaal niet duidelijk. Het gaat om het perspectief van 'aan de ene kant wel, aan de andere kant minder' of om de inschatting van een ongeveer en om en nabij. Concrete situaties zijn altijd specifiek, genuanceerd en vaag, waarin we met echte mensen te maken hebben, elk met hun eigen achtergrond, capaciteiten en inzichten. Star en louter regels toepassen past niet bij een goed bestuurder of goede manager, maar ook niet bij een goed burger of in het algemeen een wijs mens.

Mensen moeten natuurlijk wel worden geprikkeld om het juiste te doen, toch? Waarom zouden ze anders doen wat ze moeten doen!? Een goed salaris, een bonus of een extra voordeel is wat ons beweegt en motiveert. Of het nu om de producten in de schappen gaat, de handelingen van een werknemer of de activiteiten van een bedrijf, iedereen wordt gestimuleerd door prikkels. Deze prikkels zijn in de loop van de tijd echter steeds vaker extern aan het product of activiteit komen te liggen. Het lijkt niet voldoende om gemotiveerd te worden door de kwaliteiten van een product of de doeleinden van het werk zelf. Het product overtuigt niet meer uit zichzelf maar heeft reclame nodig en het beroep is niet meer een roeping, maar een vervreemde inkomensmachine.  Wie doet nog zijn werk voor een reden dat inherent is aan je baan? Wil een arts nog de kwaliteit van leven vergroten voor zijn of haar patiënten of wordt hij bewogen door (of verplicht tot!) winstmaximalisatie? Wil een schoonmaker nog een schone en frisse ruimte achterlaten voor het leef- en werkgenot van de mensen die daar wonen, werken of anders vertoeven of wordt hij geprikkeld tot mensonterende efficiëntie? Wil jij nog je werk doen omdat je achter het doel van het bedrijf staat of voel je je slechts geprikkeld door je salaris? Gaat het alleen nog maar om een algemeen, abstract en rekenkundige motivatie? Gaat het dan toch alleen om het geld? Gaat het niet meer om het waarom en waartoe van het werk?

Is onze cultuur met haar weliswaar intelligente en hoogopgeleide mensen, geanonimiseerde geestelijke gesteldheid en geabstraheerde waardestelsels niet de bron van elke crisis waar we die ook tegenkomen? De voedingsbodem van het onpersoonlijk omgaan met je werk, collega's en medemensen? Is dit abstract, rekenkundig en veralgemeniseerd omgaan met de wereld, onze activiteiten en mensen niet een culturele terugval? Het tegendeel van vooruitgang en een verlies aan ons vel bevochten welzijn?

Natuurlijk zou het onzinnig zijn om alle democratisch bepaalde wetten, psychologisch gegronde incentives, door consensus gevormde regels en rationeel bepaalde beleidsmaatregelen af te schaffen. Deze vormen immers de ruggengraat van onze samenleving, het skelet van de maatschappij. Maar een geraamte alleen kan niet leven, lopen of dansen. Er is meer nodig voor een goed levend organisme. Vlees en bloed, huid en haar en een goed gemoed is even noodzakelijk. Maar wat kan dat dan betekenen en belangrijker nog: wat zou er voor nodig zijn om dat te kunnen laten ontstaan? Praktische wijsheid!

Over wijsheid wordt de laatste tijd veel gesproken en geschreven. Zo ook in de filosofie wordt er, na ruim een eeuw van haar verwetenschappelijking, opnieuw aandacht gevraagd voor haar oorspronkelijke taak en worden de klassieken met hernieuwde aandacht gelezen, bestudeerd en geherformuleerd. Aristoteles staat weer fier bovenaan in de lijst van must read boeken. Aristoteles was, anders dan zijn leraar Plato, gericht op de concrete menselijke werkelijkheid, de wereld waarin mensen doen en laten, leven en geleefd worden. 'Wat moet ik doen' was een centrale vraag die hem vooral bezighield. Het antwoord op die vraag was niet een wetenschappelijke vraag, zoals Plato dat begreep. Het gaat er niet alleen om precies en exact te weten wat de waarheid is, hoe de werkelijkheid achter de verschijnselen eruit ziet of wat het idee van het Goed behelst. Volgens Aristoteles gaat het meer om de werkelijkheid hier en nu en het kunnen omgaan met specifieke situaties, onvolledige kennis en concrete mensen van vlees en bloed. Het gaat altijd om het stellen van de vraag 'wat moet ik hier en nu in deze situatie doen?' Je die vraag stellen, er over nadenken en daarnaar handelen, is wat wijsheid kenmerkt.

ae1b7e56954087d45ae68583a08c18ad_1405685Wat is dan die wijsheid? Een klassiek en bewaard gebleven cliché is dat van het juiste midden. Vandaag de dag vatten we dit eerder op als middelmatigheid en dat klinkt natuurlijk als jaren vijftig burgerlijkheid en ruikt het naar spruitjes. Middelmatigheid vinden we in elk geval saai, comateus en niet nastrevenswaardig. Middelmatigheid wordt door ons opgevat als een levenloos neutraal midden ver weg van de irrationele extremen. Terwijl we juist in een tijd leven waarin het bon ton is om je over te leveren aan extreme living, je te wagen aan extreme vakanties of activiteiten. Living on the edge heet dat dan in goed Nederlands. Zo niet bij Aristoteles. Dit soort extremisme wijst hij resoluut af. Hij maakt echter wel duidelijk dat het niet om een geometrisch midden of rekenkundig gemiddelde gaat. Het is dus geen middelmatigheid! Het gaat erom niet in een van de extremen te vervallen zodra je een keuze moet maken om te handelen. Keuzes en handelingen spelen zich juist af tussen die extremen. Het midden is dus het volledige veld, de grote ruimte aan mogelijkheden tussen de extremen. Het gaat er bijvoorbeeld om niet onbezonnen dapper te zijn of verlammend voorzichtig; niet luidruchtig je menig uitschreeuwen maar ook niet stil, zwijgzaam en gelaten over je heen laten lopen; niet hulpeloos om alles moeten huilen en in diepe treurnis verzinken maar ook niet naïef alles weg te lachen en doen alsof er niets aan de hand is. In de tijd van de oude grieken was het voor de meeste leiders, bestuurders en aanvoerders gebruikelijk om juist extreem te zijn, recht door zee, duidelijk en krachtig. Vele oorlogen zijn hierdoor ontstaan en veel onrust ontstaat er nog steeds uit zo'n houding. Het mag dan voor het publiek helder en krachtig overkomen maar zulk gedrag en houding zorgt ook nu nog voor onoplosbare conflicten. Hoe moet een wijs mens zich dan gedragen? Aristoteles (en anderen) pleitte voor praktische wijsheid door bezinning, balancering en ervaring.

De wijze mens die het goede wil doen, begint met de situatie goed waar te nemen, vanuit verschillende perspectieven te bekijken, vanuit de ogen van de ander de wereld te ervaren rekeninghoudend met zelfkennis: je eigen gemoed en beleving, vooroordelen en achtergrond, je eigen ervaringen. Het is zaak om inzicht te krijgen, betekenis te vormen en op verhaal te komen, niet in abstracto maar concreet. Het gaat dan niet om louter kennis van feiten, de geldende normen en wetten of wat geoorloofd is of niet. Het gaat echter meer om het wikken en wegen, liefdevolle aandacht voor de situatie om de voors en tegens te wegen zonder te vervallen in een rekenkundig wegstrepen van de opties. Wat niet wil zeggen dat feitenkennis enzovoorts onbelangrijk is. Het gaat erom te kunnen indenken, voorstellen en inleven hoe de alternatieven zouden uitpakken, hoe het zou zijn voor de betrokken mensen en wat het allemaal zou betekenen in de gegeven situatie, context en doelstellingen. Je moet je telkens afvragen waarom en waarvoor je dit doet en zou moten doen. Bezinning is het vermogen om waarnemend, empathisch en vanuit ervaring na te denken zonder impulsief te reageren vanuit je toevallige geaardheid, contingent geldende regels en zonder uit te glijden naar de gemakkelijke maar irrationele extremen.

Het juiste midden vinden in de ruimte van mogelijkheden tussen extremen is altijd een moeilijke kunst van het balanceren. De extremen zijn weliswaar de duidelijke concepten, duidelijke kaders of houdingen. Maar de juiste keuze ligt er ergens tussen in, 'ergens in het midden'. In concrete situaties is het nooit helemaal duidelijk, en zeker nooit precies voorgeschreven, wat er gedaan moet worden. Er zijn meerdere, vaak onduidelijke belangen, mogelijke wegen en verschillende obstakels in een complexe grijze werkelijkheid. Het is telkens een zaak van het goed balanceren, want de praktijk is dat je hard kunt vallen! Waarschijnlijk is het precies deze hachelijke onderneming die wijsheid vereist dat mensen zich liever laten leiden door regels die hen is opgelegd. Hierdoor voelen we ons niet geheel verantwoordelijk voor onze keuzes en daden. We doen dan immers wat van ons verwacht wordt, volgens de wet, het uit te voeren beleid of onze taakomschrijving.


1c9bc37abc5a040a6399fa5cbfeb14af_1405685Dagelijks moeten we balanceren tussen bijvoorbeeld eerlijkheid en vriendelijkheid, tussen waarheid en welzijn of tussen behandeling en zorg. Soms is liegen niet alleen geoorloofd maar ronduit de goede keuze omdat het in situaties de kwaliteit van leven verbetert. Soms is echter liegen niet de juiste actie en zorgt waarheid voor betere uitkomsten, zinniger besluiten of bevredigender situaties. Een arts, bijvoorbeeld, kan telkens de feitelijke en wetenschappelijke waarheid voorhouden van 'nog een mogelijke behandeling' en zo een ernstig ziek, terminaal of bejaard persoon eindeloos doorbehandelen met alle belasting van dien. Maar als hij zich in de patiënt als persoon verdiept, goed leert kennen en empathisch begrijpt, weet hij dat het in de ene situatie en bij deze specifieke patiënt beter is om te 'liegen' en zeggen dat er geen behandeling meer is zodat de patiënt weer als mens wordt behandeld en diens eigen leven terug krijgt voor zolang deze nog te leven heeft. In een andere situatie kan het goed dokterschap zijn om nog een nieuwe experimentele behandeling aan te raden. Het is wijsheid die beslissend is voor het goede. Er is geen regel om uit te maken wat je in welke situatie moet doen. Het is telkens een balanceren en daar heb je je gevoel, inschattingsvermogen en bezinning voor nodig. Het vergt ervaring en het cultiveren van je wijsheid.

Wijsheid ligt dus besloten in het vermogen om zinnig, ervaren en gebalanceerd om te kunnen gaan met de praktische werkelijkheid. Je moet niet bang zijn om te falen, dat je het niet helemaal goed voorziet of bij het rechte eind hebt. Angst om te falen leidt tot verlamming, verschuilen achter regels of verblinding door eigengereidheid. Wijsheid vereis echter experiment en oefening zodat we ervaring opbouwen en ons vermogen tot bezinning ontwikkelen en verfijnen. Oefening en experiment kan ook in gedachte, je voorstelling en fantasie. Zelfkennis is wezenlijk voor een goed waarnemings- en inlevingsvermogen. Kritisch naar jezelf kijken zorgt niet alleen voor oefening om genuanceerd naar anderen in andere situaties te kijken, maar voorkomt ook blindheid en naïviteit. Experimenteren met de nieuwe situaties die zich in je leven voordoen, maar ook oefenen op jezelf en de keuzes die je maakt en handelingen die je verricht vormen de lessen voor wijsheid. Experimenteren en oefenen is een wijze van speels maar ernstig omgaan met het leven. Hiermee cultiveer je de wijsheid en maakt je het tot een karaktereigenschap, wat we met Aristoteles een deugd kunnen noemen.

In onze wereld, maatschappij en cultuur waarin we een moreel verval en groot gebrek aan wijsheid herkennen, kunnen we ons afvragen hoe we wijsheid in een moderne vorm kunnen kweken, ontwikkelen en cultiveren. Wijsheid leer je niet een keer op school en dan is het klaar. We moeten leren wat wijsheid is, hoe je het doet, hoe je het leert, verfijnt, ontwikkelt en onderhoudt. Het is naar mijn mening van wezenlijk, menselijk belang om naast kennis en intelligentie ook wijsheid te onderwijzen en te bedrijven, van kinds af aan, door iedereen en het hele leven door. Alleen dan, zo denk ik, kunnen we elke crises te boven komen en de verlichting weer een kans te geven.

Reacties (1) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Ontzettend graag gelezen........