Empathy with the Devil

Door RogierCenin gepubliceerd op Monday 14 July 11:21

85011f3452fb4ae66570b36a13cc44d2_1405338

Empathie hebben voor een ander is mooi, goed en noodzakelijk. Je kunnen verplaatsen in de ander en vanuit het perspectief van die ander kijken, voelen en denken is nodig om samen te kunnen leven. Zou een sociale werkelijkheid mogelijk zijn zonder empathie? Samenleven is niet alleen maar samen leven, maar ook in staat zijn om af en toe de ander te zijn. De ander te snappen maakt de samenleving tot een gemeenschap. Om je een weg door die samenleving te kunnen banen, om in die gemeenschap te kunnen wonen, is inzicht in de ander nodig, doorzicht van de ander om te zien wat de ander doet, denkt en voelt.

Empathie is in enige mate al een natuurlijk gegeven. Het blijkt al in de basis van groepsdieren te bestaan (Frans de Waal c.s.). Empathie lijkt zelfs mogelijk tussen dieren van verschillende soorten. Het is dus essentieel voor een sociaal wezen. Dat wil echter niet zeggen dat het niet ontwikkeld moet worden. Empathie mag dan in aanleg al aanwezig zijn, ze moet (bijvoorbeeld om moraal vlees en bloed te geven) ook goed ontwikkeld zijn. Alleen rationele intelligentie is niet voldoende; er is meer nodig dan alleen abstract onpersoonlijke regels en wetten die zielloos opgevolgd kunnen en moeten worden (Damasio c.s.). Maar ook louter een empathisch gevoel is niet voldoende in een complexe sociale werkelijkheid (Nussbaum c.s.). Begrip op brengen, intenties inschatten en afwegen vanuit diegene die handelt, bepalen of iemand rechtvaardig handelt. Empathie is dus niet alleen mooi en goed, maar ook noodzakelijk moreel.

Empathie is geen sympathie, geen compassie, geen medelijden. Een vergissing die menig mens maakt. Empathie heeft niet noodzakelijk een gezamenlijkheid, maar is daarentegen een perspectief. Als je medelijden hebt met iemand, mee wilt lijden wil dat nog niet zeggen dat je de persoon hebt begrepen of dat je snapt waarom hij zich zo voelt, zich zo verstaat of zo heeft gehandeld. Sympathie is eerder een eigen-gevoel, een gestimuleerd gevoel door de ander die je in jezelf voelt en dan terug projecteert op de ander in de gedachte: "ik voel met je mee". Mee kunnen voelen met een ander persoon is essentieel voor een goed en gelukkig leven, maar niet vanzelfsprekend om een ander te kunnen begrijpen en moreel te kunnen wegen. Het zou dan even te gemakkelijk zijn om iemand, door walging overmand af te wijzen omdat je een sterke antipathie ervoor voelt. Een pedofiel, sadist of geweldpleger - "weg ermee! Daar wil ik me niet eens in verplaatsen!" En toch verdient iedereen, ieder existentieel zelfbewust wezen empathie.

Empathie is dus je verplaatsen in een ander zoals die ander is, dat je vanuit die ander z'n denken denkt en je voorstelt hoe het is om diens motivaties te hebben. Dat wil niet zeggen dat dan alles geoorloofd is wat die ander doet of heeft gedaan. Begrip maakt niet onschuldig! Elk aspect blijft open voor kritische beoordeling. Het maakt alleen het begrijpen, het verstaan van de ander voor mij inzichtelijk. Dit inzicht is niet alleen maar een abstracte, intellectuele manier van begrijpen. Een louter rationeel inzicht. Het is een levend begrijpen, een ingeleefd verstaan en een doorleeft besef van diens in-de-wereld-zijn. Hoe is het om die persoon te zijn? Te zijn geworden zoals die is geworden. Hoe zou ik gehandeld hebben als ik die persoon zou zijn, met zo'n achtergrond, in die situatie levend met zulke normen? Hoe zou ik mezelf ervaren, begrijpen, voelen als ik die persoon was? Kan ik, ondanks dat ik diens handelen mogelijk afwijs, wellicht zijn ideeën of waarden niet deel, hem nog enigszins begrijpen? Empathie is dus meer dan de vraag: hoe zou ik me voelen in zo'n situatie, of wat zou ik doen gegeven de omstandigheden, of wat zou ik ervan denken met zo'n achtergrond. Dat is slechts een eerste stap; je te vereenzelvigen met de uiterlijke omstandigheden. Het is een volgende stap je in te beelden de ander te zijn, diens leven te leven, te existeren, zijn in-de-wereld-zijn ervaren. Het is de wereld zien vanuit de ander als zijnde die ander.

hesselberth_empathy_nytimes.jpg
Empathie vereist dus een bepaald soort denken, een soort fantasie dat put uit eigen ervaringen die je kunt losweken uit hun eigenheid en uit mijn context, om ze te kunnen plaatsen en herkennen als mogelijke ervaringen van de ander. Het vereist een goed observatie vermogen om te kunnen zien wat er speelt, de gezichtsuitdrukkingen te lezen, de lichaamstaal te interpreteren en de omstandigheid te kunnen inbeelden. Het vereist dus ook dat je de ander kunt voelen, diens emoties kunt vatten en in jezelf kunt laten resoneren. Empathie vereist inzicht in het mogelijke normenstelsel, waarden en voorkeuren van de ander en van jezelf. Empathie vormt dus een samengaan van denken en voelen, van inzicht en emotie, van zelfreflectie, ander-reflectie en weder-reflectie. Het vorm een existentieel verstaan van de ander in jezelf en jezelf in de ander.

Empathie is niet altijd makkelijk, vaker heel moeilijk. Is, in het extreme geval, 'empathy with the devil' bijvoorbeeld mogelijk? Hoe is het om een duivel te zijn, een moordenaar, een terrorist? Kun je je voorstellen hoe het moet zijn om je vijand te zijn? Hoe is het om een sadist te zijn, een wreedaard? Dit zijn doorgaans mensen waar we geen sympathie voor voelen. En toch is het ook hier empathie nodig, ja zelfs noodzakelijk om te proberen deze ander te begrijpen vanuit diens eigen zijn, diens leven. Dit gebeurt zeker in rechtszaken waar de rechter zich moet inleven in de dader om de strafmaat te kunnen bepalen. Maar ook in de psychiatrie waar de behandelende arts zich in de patiënt moet proberen in te leven om zo goed mogelijk te weten wat er aan de hand is. Of denk aan het beoordelen van een euthanasieverzoek van een psychisch lijdend persoon. Wij gewone, gezonde zielen worden vaak genoeg in ons leven geconfronteerd met uiteenlopende personen vanuit uiteenlopende achtergronden en levenservaringen, met grote verschillen in capaciteiten en gevoeligheden. Je een weg banen door deze sociale jungle vereist een groot inlevingsvermogen, begrip en inzicht. Een goed ontwikkeld empathisch vermogen is niet alleen een mooie eigenschap maar een ronduit noodzakelijk te ontwikkelen techniek. Maar hoe ver moet je met empathie gaan? Is het niet teveel gevraagd? Kunnen we wel zo ver gaan om empathie voor zeg 'aliens' te verwachten, empathie voor zeg dieren van onszelf te eisen? Wat zouden lagen voor empathie kunnen zijn? Wat zouden verder de minimale eisen voor een goed ontwikkeld empathisch vermogen moeten zijn?

Reacties (0) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.