Utopia is al 500 jaar oud

Door P1eter gepubliceerd op Monday 20 January 21:17

Nieuws uit Utopia: het is 500 jaar geleden al begonnen!

De nieuwste televisie-hit  van John de Mol trekt dagelijks méér dan een miljoen kijkers. Utopia, een situatie die nimmer bereikt kan worden. Het blijft een illusie, een ideaal….

utopia

Méér dan 500 jaar geleden verscheen er een boek over een vreemd en onbekend eiland, dat Utopia heette. Volgens de schrijver, Thomas More, waren de bewoners van Utopia de gelukkigste mensen op aarde. Ze liepen in dezelfde, eenvoudige kleding van ongeverfde stoffen. Privé-bezit was afgeschaft, zodat er op het hele eiland niets gestolen werd. De overvloed aan goud en zilver gebruikten de bewoners alleen voor kinderspeelgoed, pispotten en slavenkettingen.

Zeer waarschijnlijk heeft John de Mol zijn televisieprogramma Utopia op het boek van Thomas More gebaseerd, maar de grote vraag is wat de overeenkomsten zijn.

 

utopie/utopia

De naam van Thomas More’s eiland Utopia is afgeleid van het Grieks woord utopie. Dat woord is gebaseerd op de dubbelzinnigheid tussen “ou-topos”, een niet bestaande plaatsnaam, en “eu-topos”, Grieks voor “een gelukkige samenleving”.

Over deze gelukkige samenleving wordt in het boek van Thomas More door een van Utopia teruggekeerde reiziger verteld. Deze beschrijft onder meer dat alle huizen er hetzelfde zijn en alle straten 6 meter breed. De ziekenhuizen zijn zó goed dat zieken er heel graag willen worden opgenomen. Man en vrouw worden streng gestraft als blijkt dat ze op de huwelijksdag geen maagd meer zijn, maar ze moeten elkaar vóór de plechtigheid wel naakt zien om tevoren te weten waar ze aan toe zijn.

utopia

Het woord utopie staat dus voor een onmogelijk ideaal, een situatie die nooit bereikt kan worden!

 

Thomas More werd onthoofd

Sir Thomas More, geboren in Londen op 7 februari 1478 en ter dood gebracht in Tyburn op 6 juli 1535, was een Engels humanist en staatsman. In 1516 schreef hij Utopia, waarin hij zijn onvrede uitte over het economische en politieke bestel van Engeland uit die tijd. Eigenlijk had hij gewoon een hekel aan zijn land en daarom verzon hij Utopia, een heilstaat met socialistische en communistische invloeden. More was een goede vriend van Erasmus, die enkele jaren genoot van zijn gastvrijheid en zijn Lof der Zotheid aan hem opdroeg.

more

In 1504 was More lid van het Lagerhuis geworden en werd hij tevens rechter en hulpsheriff van Londen. Hij was niet alleen één van de meest belangrijke politici van Europa, hij was ook één van de grootste humanisten uit zijn tijd. De buitengewoon geleerde Thomas More werd in 1518 zelfs tot de adelstand verheven. More steunde nadat hij eerste minister geworden was de toen regerende vorst Hendrik VIII altijd, maar nam op een gegeven moment zijn ontslag, omdat hij het niet eens was met een besluit van Hendrik VIII. Deze wilde zich verwijderen van de kerk van Rome. More werd opgesloten in de Tower, maar kwam niet op zijn standpunt terug. Dat was voor de regering uiteindelijk aanleiding hem ter dood te veroordelen en te laten onthoofden.

 

het boek Utopia

Het boek Utopia bestaat uit twee delen. Het is geschreven in de vorm van een dialoog tussen de auteur en ene Raphael Hythlodaeus, de eerder genoemde denkbeeldige reiziger die vele vreemde landen had bezocht.

Het eerste deel van Utopia is een kritische beschrijving van het Engelse leven aan het begin van de zestiende eeuw, waar tirannie en corruptie welig tierden. De kern van alle kwaad was volgens Thomas More het misbruik van privé-landbezit, dat tot uitbuiting door grootgrondbezitters van de arme mensen leidde. Daardoor ontstond weer steeds meer criminaliteit. In het tweede deel over Utopia wordt het tegenovergestelde beschreven. Er is sprake van een ideaal, denkbeeldig eiland, waar geen sprake is van overheersing, luxe en privé-landbezit.

More schetst in Utopia alle ernstige religieuze, sociale en politieke misstanden van zijn tijd, en op een filosofische manier suggereert hij een oplossing. De inwoners van Utopia zijn niet bedoeld om in de alledaagse wereld te leven. Zijn werk is een sociale satire en geen voorbeeld voor een ideale maatschappij. Thomas More was zijn tijdgenoten in ieder geval ver vooruit.

 

Utopia volgens More

Thomas More vat zijn boek zelf als volgt samen.

"Het eiland kent een verscheidenheid van godsdiensten. Niet alleen van streek tot streek lopen die uiteen, maar zelfs binnen het bestek van één stad : er zijn inwoners van Utopia die de zon, anderen die de maan of één van de andere planeten als godheid aanbidden. Er zijn er ook die een mens uit oude tijden, iemand die uitzonderlijk goed of uitzonderlijk beroemd is geweest, als een godheid vereren, zelfs wel als de hoogste god. Maar de grote meerderheid is daar veel te verstandig voor, en gelooft in geen van deze goden, maar in één goddelijk Wezen, verborgen, eeuwig, onmetelijk, ondoorgrondelijk, dat op een wijze die boven het menselijk begrip gaat, de ganse wereld regeert.”

“Trouwens ook alle anderen, hoezeer uiteenlopend van geloof, stemmen toch op dit punt met hen overeen, dat zij één godheid als de hoogste beschouwen, de Werkmeester en Bestierder van het Heelal ; Hem duiden zij allen gelijkelijk in hun landstaal aan als Mythra. Het verschil is, dat de ene deze, de andere die godheid voor Mythra houdt. Maar welke godheid het ook zij die men als de hoogste beschouwt, hierin stemmen allen weer overeen, dat het in wezen zijn kracht en majesteit zijn waaraan overal, waar ook ter wereld, de Schepping wordt toegeschreven."

 

ook 500 jaar geleden was het crisis

Het Engeland in de tijd van Thomas More ging net als nu het grootste deel van de wereld gebukt onder een zware economische crisis. Het is interessant om te lezen hoe More toen over een oplossing dacht.

In de volgende passage uit de inleiding van Utopia bekritiseert reiziger Raphaël Hythlodaeus de vernietiging van akkergrond in ruil voor winstgevender weidegrond en de werkeloosheid die dit in Engeland tot gevolg had.

“Overal in het land waar de fijnste wol wordt geproduceerd - de fijnste en dus de duurste -, daar ziet men adel in actie komen, en menigmaal zelfs de abt van het klooster - jaja, die heilige mannen! Niet tevreden met de pacht en de jaarlijkse opbrengst die hun voorgeslacht uit zijn goederen trok; niet tevreden met een herenleventje waarbij zij de gemeenschap van geen enkel nut zijn (zo ze al geen bepaalde schade doen), maken zij de boeren het bestaan volledig onmogelijk. Alle grond 'omheinen' zij om als weidegrond te dienen, de huizen breken zij af, ze slopen complete landstadjes - waar alleen de kerk blijft staan, en die mag dan dienst doen als schapenstal. Nu halen die steunpilaren der maatschappij ook nog de woonsteden en al wat mensenhanden gewrocht hebben omver, en maken het tot een woestenij. Telkens als één zo'n doorbrenger - dat slag is onverzadelijk en een ware pest voor het land - een aantal akkers bij elkaar trekt en enige duizenden bunders omheint, worden de nodige pachters eenvoudig op straat gezet. Of anders worden zij met oplichterstrucs of door het recht van de sterkste van het hunne beroofd of net zo lang geplaagd tot zij eindelijk de boel verkopen.”

Dan was het in Utopia beter geregeld: Raphaël Hythlodaeus vertelt schrijver More in een dialoog dat op het eiland landbouwcollectieven zijn, die bij toerbeurt worden bemand door arbeiders uit de steden. De arbeiders bewerken de grond en verzorgen het vee. Het agrarische leven is er goed georganiseerd. En met een ver vooruitziende blik vertelt de teruggekeerde reiziger hoe de bewoners van Utopia beschikken over een doelmatige bio-industrie:

“Kippen fokken zij bij geweldige aantallen, op een kunstmatige manier, die hoogst merkwaardig is. Zij leggen de eieren namelijk niet onder de kip, maar verwarmen ze op de een of andere manier bij grote kwantiteiten tegelijk en houden ze op een gelijkmatige temperatuur, waardoor ze uitkomen. Zodra de kuikens uit het ei zijn, lopen die achter hun menselijke verzorgers aan, precies als achter de kloek.”

 

seks en gezondheid

Tot slot nog een paar teksten uit het bijzondere Utopia van Thomas More, dat veel indruk op me gemaakt heeft. Allereerst over het huwelijk, waarbij man en vrouw elkaar volgens More eerst naakt moeten keuren om teleurstellingen op seksueel gebied te voorkomen.

“Bij het kiezen van een echtgenoot houden zij er een heel wonderlijke gewoonte op na; wij hadden daar nogal plezier om, maar zij houden er strikt en streng aan vast. De vrouw namelijk, of het nu een meisje is of een weduwe, wordt door een ernstig en waardig begeleidster naakt aan de aspirant-echtgenoot vertoond, en omgekeerd stelt een man van goede reputatie de huwelijkspartner naakt aan het meisje voor. Wij lachten om dit gebruik en vonden het gek - maar zij van hun kant verklaarden niet te begrijpen hoe men bij alle andere volken 'zo verschrikkelijk dom' kon zijn. Wil iemand zich een jong paard aanschaffen, zeggen zij, dan staat er niets op het spel dan wat geld, maar toch worden dan alle denkbare voorzorgen genomen. Hoewel het bijna geheel onbedekt is, willen ze het beest niet kopen zonder er eerst het zadel en ieder onderdeeltje van het tuig af te nemen; ze zijn veel te bang dat daaronder een gezwel of iets van dien aard verborgen zou kunnen zitten. Maar kiest men een huwelijkspartner, die je een heel leven lang vreugde zal kunnen geven - maar je ook een leven lang kan tegenstaan, dan gaat men zo uiterst nonchalant te werk. Het lichaam van een vrouw zit vrijwel volledig onder kleren verborgen, en dat wordt dan beoordeeld naar een stukje niet groter dan mijn hand. Immers, behalve het gezicht valt er niets te zien. Zo gaat men dus een huwelijk aan, geheel op goed vertrouwen - en hoe groot is dan niet het gevaar van slecht te harmoniëren, wanneer er dan naderhand iets blijkt te zijn dat tegenvalt. Schenders van het huwelijk worden met de zwaarste slavernij gestraft.”

Ook lichamelijke gezondheid vonden de bewoners van Utopia heel belangrijk. Ze leefden sober en gelijkmatig, maar de geestelijke gezondheid vonden zij nog het belangrijkst.

“En daarvan komt dan huns inziens het merendeel weer voort uit de deugden die men in praktijk brengt, en uit het bewustzijn een goed leven te leiden ... De genoegens van eten en drinken en wat daar zo verder bij komt, die zijn niet op zichzelf verwerpelijk, zeggen zij, maar men moet ze alleen zoeken ter wille van de gezondheid ... Stellig zijn er wel mensen die menen dat in dit soort van genoegens het hoogste geluk te vinden is. Maar die zullen dan moeten toegeven dat de ideaalstaat pas is bereikt als het hele leven zou opgaan in honger dorst, jeuk, eten, drinken, krabben en wrijven. Zij zien er ook niets in om jezelf uit te putten door vasten, je gezondheid te schaden, of hoe dan ook de goede gaven der natuur te verachten. Een mens kan zijn eigen belang verwaarlozen ... maar dan verwacht hij voor die ontberingen van God een groter vreugde in ruil. Maar om zich tot niemands heil het leven zuur te maken, ter wille van een hersenschimmige 'deugd', of zich te willen harden tegen de slagen van het lot ... dat vinden de bewoners van Utopia regelrechte dwaasheid. Huns inziens is dat wreed tegenover jezelf, en ook hoogst ondankbaar tegenover de natuur .”

 

Als je dit gelezen hebt, zie je dan de overeenkomsten tussen het Utopia van Thomas More en dat van John de Mol? Het zijn beiden inderdaad niet meer dan utopieën, situaties die nimmer bereikt kunnen worden. Het zijn illusies, onbereikbare idealen….

 

bronnen: wikipedia, humanistische canon
vertalingen Utopia: digischool

Reacties (16) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Heel boeiend geschreven
Heel boeiend geschreven
Mooi hoor
duim
Mooi hoor
duim
Goed ingespeeld op de vermoedelijke rage Utopia. Maar veel interessanter zijn de inzichten van Thomas Moore...goed weer gegeven!
Goed ingespeeld op de vermoedelijke rage Utopia. Maar veel interessanter zijn de inzichten van Thomas Moore...goed weer gegeven!
Wat een prachtig artikel, boeiend geschreven.