Alfred Nobel: de prijzen-uitdeler

Door Ed-Naab gepubliceerd op Wednesday 10 October 08:25

De Nobelprijs voor de Vrede is de bekendste die jaarlijks wordt toegekend. Ook zijn er Nobelprijzen voor de scheikunde, natuurkunde, geneeskunde en literatuur. Waar komt dat prijzengeld van elk 1,1 miljoen euro elk jaar vandaan?

 

299aecc6f95d1843fa692affc6166ae6_1349850

Alfred Nobel’s jonge jaren

Alfred Nobel werd op 21 oktober 1833 geboren in Stockholm, de hoofdstad van Zweden. Alhoewel zijn vader architect was waren zijn ouders arm. Zijn vader was namelijk ook uitvinder en zat daardoor meestal zonder geld. Alfred Nobel was in zijn kinderjaren zwak en vaak ziek; zijn negende levensjaar kon hij daardoor zelfs niet naar school. Door de goede zorg van zijn moeder (Andriette) bleef hij in leven. Zijn vader, Immanuel, was naar Rusland gegaan om zijn schuldeisers te ontlopen en had daar de belangstelling weten te wekken voor een uitvinding waar de Zweedse regering geen interesse had: een landmijn. Deze was gevuld met buskruit omdat dat toen de enige bekende springstof was. Vader Nobel begon in St. Petersburg een bedrijfje en kon in 1842 zijn vrouw en kinderen per postkoets laten komen. Ook kon hij zijn schulden in Zweden afbetalen. De zaken van Immanuel Nobel gingen steeds beter en al gauw leverde het bedrijf o.a. stoommachines en ijzeren onderdelen voor de eerste spoorlijn en de eerste stoomboten. Daardoor was er geld om de zoons privé onderwijs te laten geven door beroemde geleerden. Alfred, op z’n 10e jaar al de beste van de klas, leerde Russisch en scheikunde. Op z’n 17e maakte hij een lange zwerftocht door West-Europa en Amerika. Na twee jaar kwam hij terug en sprak vloeiend Frans, Duits en Engels. Verder wist hij vrijwel alles van de toenmalige vakken natuurkunde en scheikunde.

Krim-oorlog: terug bij af

De zogenoemde Krim-oorlog brak in 1853 uit. Immanuel Nobel verkocht zodoende grote aantallen land- en zeemijnen, helaas voor hem totdat tsaar Nicolaas I in 1856 overleed. De oorlog liep toen ten einde en maakte ook een einde aan de welstand van de familie Nobel: De Russische regering annuleerde in 1856 in 1 keer alle bestellingen en Immanuel Nobel ging failliet. Daardoor keerde de familie terug naar Zweden en was even arm als toen ze er vertrokken.

Terug in Zweden: ontdekking van nitroglycerine

In Zweden ging Immanuel op zoek naar een krachtiger springstof om zijn land- en zeemijnen te verbeteren. Alfred’s leermeester in St. Petersburg had hem al gewezen op de explosiviteit van de olie die in 1846 ontdekt was: nitroglycerine. Omdat deze olie zeer schokgevoelig bleek, was het eigenlijk te onbetrouwbaar om mee te werken. Uitvinder of niet: Vader Nobel bouwde bij zijn huis in Stockholm (met geleend geld) een nitroglycerine-fabriek. Hij mengde buskruit met 10% nitroglycerine en wist zo een krachtiger springstof te maken voor zijn land- en zeemijnen. Het gezin Nobel, maar ook de buren leefden in die tijd letterlijk op een kruitvat.

Alfred Nobel vond het dynamiet uit

Alfred51b6349e5b74517ef3367a50e43cfedcQWxmcmVk Nobel kwam in 1863 bij zijn vader in de fabriek te werken. Hij zocht een veilige manier om de nitroglycerine te kunnen ontsteken. Dat was moeilijk en dat bleek in 1864 wel. De hele fabriek explodeerde met vijf doden, waaronder de jongere broer Emil die bij het experiment hielp. Robert, z’n andere broer, gaf vanuit Rusland de raad om zo snel mogelijk een einde aan de uitvindersloopbaan te maken. Er kwamen toch alleen ongelukken van. Maar Alfred ging verder met experimenteren, maar de buren maakten bezwaar tegen de herbouw van de fabriek. Het gemeentebestuur gaf daarvoor dan ook geen toestemming. Alfred richtte op een boot een laboratorium in en midden op een groot meer deed hij zijn experimenten. En met succes! Door een aparte kleine springlading toe te passen, een slaghoedje, wist hij de ontsteking van de nitroglycerine te beheersen en hiermee het gebruik van nitroglycerine als springstof mogelijk te maken.

Springstoffabrieken

Bij een verlaten gehucht, Vinterviken, bouwde Alfred Nobel een springstoffabriek. De daar vervaardigde en geproduceerde springstof met ontsteking werd over de gehele wereld geëxporteerd en gebruikt. De naam Nobelf05dc623288dbc65194d2193dd7514bdQWxmcmVk werd daardoor een begrip. Z’n Amerikaanse concurrenten gaven zelfs de vestigingsplaats van hun eigen fabriek de naam "Nobel" om "echte Nobel-springstof' te kunnen leveren. Uiteraard vonden er ook veel ongelukken plaats. De springolie werd door onwetendheid verkeerd gebruikt: om schoenen te poetsen, om lampen te vullen of wagens te smeren. Zulke fouten werden altijd maar één keer door dezelfde persoon gemaakt... Soms ging het ook wèl goed: Alfred vertelde zelf hoe hij eens, toen hij na een lange winter door zijn voorraad nitroglycerine heen was, met een houweel de vast geworden nitroglycerine (het wordt vast bij 4°C) uit grote vaten had gebikt.

Ondanks zijn zwakke altijd wel gezondheid richtte Alfred Nobel in vele landen springstoffabrieken op. Hij was hiervoor veel op reis en al snel miljonair. Zonder eigen kantoor met secretaris (secretaresses hadden ze toen nog niet). Zijn brieven schreef hij zelf, met de hand, soms wel 30 brieven per dag. Hij antwoordde elke briefschrijver in de eigen taal.

San Remo

In ee6fbf8095603e2dc7c52ee84f7cb169QWxmcmVk1891 vestigde hij zich in San Remo in Italië. Daar bleef hij tot zijn dood experimenteren. Hij onderzocht naast springstoffen ook legeringen van lichte metalen, de bereiding van Natrium en Kalium door elektrolyse en de bereiding van kunstzijde. In 1896 kreeg hij hartklachten en werd hem als medicijn nitroglycerine voorgeschreven, de stof waar hij zijn leven lang mee gewerkt had!. Nitroglycerine wordt in lage dosering overigens nog steeds gebruikt bij hartkwalen.
Op 10 december 1896 stierf Alfred Nobel aan een hersenbloeding. Alleen en verlaten. Op 27 november 1895, ruim een jaar voor zijn sterven, ondertekent hij in Parijs de definitieve versie van zijn testament waarin hij de bestemming aangaf voor zijn enorme vermogen. Hij wilde het niet aan (verre) familie nalaten omdat zij hem op z’n oude dag hadden verlaten. Hij wilde er de wereld van de wetenschap en de vrede mee dienen.

Een belangrijk testament

De grootste ontdekking die Alfred Nobel deed was die van de dynamiet: het gecontroleerd gebruik van nytroglycerine. Daar was hij rijk mee geworden, maar hij zag ook dat nytroglycerine / dynamiet gebruikt werd en in de toekomst gebruikt zou gaan worden om de mensheid kwaad mee te doen: bomaanslagen en bommen. Daarom schreef hij in zijn testament dat zijn vermogen aangewend moest worden voor mensen die een positieve bijdrage aan de mensheid hadden gegeven. Jaarlijks moest van de rente van zijn vermogen prijzen worden uitgereikt aan mensen die zich inzetten voor de wetenschap en de vrede. De instelling van de prijzen was daarmee eigenlijk een compensatie voor de verschrikkingen die zijn uitvinding van dynamiet voor de mensheid betekende.
Op e3d4aab0a9c8adecb2530e47979ff7ebQWxmcmVk15 december 1896 wordt het testament geopend, vijf dagen na Alfreds dood, en niemand juicht om de inhoud. Niemand, niemand. Iedereen is teleurgesteld en vooral de familie is verbitterd. Hij geeft de kinderen van z’n broer elk honderdduizend tot driehonderduizend kronen, een gigantisch bedrag in die tijd (nu ongeveer € 11.000,- tot € 33.000,-) maar ze willen meer en gaan procederen. Hierdoor strijken ze anderhalf jaar lang de opbrengsten op van het gigantische vermogen. Het proces verliezen ze uiteindelijk.
Zelfs de koning Oscar II van de personele unie Noorwegen-Zweden (twee staten, één staatshoofd) is teleurgesteld: prijzen die uitgereikt kunnen worden aan buitenlanders is ónvaderlandslievend.
De minister-president noemt de donaties ‘verspilling van de hoogste graad’.

Nobelprijzen: vijf stuks

Nu is iedereen blij met een Nobelprijs. De eer een Nobelprijs te ontvangen is tevens erkenning van ontdekkingen en inspanningen. Door de jaren is het prijzengeld wel steeds hoger geworden: van SEK 150.782,- in 1901 tot SEK 10.000.000,- (in periode 2011-2011) en SEK 8.000.000,- in 2012 voor elk van de vijf prijzen. Het houdt ongeveer de prijsindexatie bij: SEK 150.000,- in 1901 is in 2010 gekapitaliseerd naar kronen van 1901 iets meer als SEK 8 miljoen. Tevens kan van het prijzengeld, SEK 8 miljoen Zweedse kronen in 2012 (± € 830.000,-) natuurlijk een aardig vervolgonderzoek gefinancierd worden.

Alfred 7793973f8ad605db37437a0c85df3de3QWxmcmVkbesloot vijf prijzen in te stellen als afspiegeling van zijn levenswerk en zijn passies. Ze moeten jaarlijks op zijn sterfdag (10 december) worden uitgereikt.
Vier prijzen worden tegenwoordig in Stockholm uitgereikt op voordracht van diverse vak-commissies:
Nobelprijs voor de Natuurkunde
• Nobelprijs voor de Scheikunde
• Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde
• Nobelprijs voor de Literatuur.

 
De vijfde prijs wordt in Oslo uitgereikt en is misschien wel de meest opvallende:
• Nobelprijs voor de Vrede.

De Nobelprijs voor de Vrede wordt door een commissie, die benoemd wordt door het Noorse parlement, toegekend. Alfred Nobel schreef daarover: ‘diegene te belonen die zich het meest of het best heeft ingezet voor de verbroedering der volkeren, voor het afschaffen of inkrimpen van staande legers alsmede het organiseren en verspreiden van vredescongressen’. Zelf vond hij het dynamiet uit...

3c6a3fc4d626322e19e5fb6df8a934e1QWxmcmVk

De Nobelprijzen voor deze vijf gebieden worden uitgereikt sinds 1901.
In 1968 heeft de Rijksbank van Zweden (Sveriges Riksbank) daar de prijs voor Economische wetenschappen ter nagedachtenis aan Alfred Nobel aan toegevoegd. Deze wordt ook op 10 december uitgereikt en heet daardoor: Nobelprijs voor de Economie.

Velen hebben in de loop van de jaren Nobelprijzen ontvangen. De lijst is lang. Op de website van de Nobelprijs-organisatie en op Wikipedia zijn deze per prijs per jaar te vinden.

Naast de Nobelprijzen is Nobels naam nog steeds te vinden in de door hem opgerichte bedrijven zoals Nobel Industries. Dit bedrijf is later opgegaan in het concern dat we nu kennen als AkzoNobel.

3495cdf99eeb307c15000f8a6b96bda1QWxmcmVk

 

Colofon

Geplaatst: 29 augustus 2011. Aangevuld: 30 augustus 2011 (met Wordle), 10 okt. 2012 (prijzengeld).
Tags: Alfred Nobel, Nobelprijs, dynamiet, nitroglycerine
© Dit artikel mag niet overgenomen worden zonder voorafgaande toestemming van auteur.

Wil je ook over interessante onderwerpen schrijven?
Meld je hier gratis aan.

 


 

Reacties (5) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Een heel goed en leerzaam artikel!
Mooi artikel!
Dit is voor mij je beste artikel ooit !
erg leuk te lezen (r vergeten in de titel), duim!
Mooi artikel.