Kunstroming: het expressionisme

Door Nas gepubliceerd op Friday 28 September 12:10

Expressionisme in het kort voorgesteld: kenmerken, schilderkunst, voorlopers, tijdgeest en uiteraard een bondige conclusie.

Kenmerken

Expressionisme komt oorspronkelijk van het Latijnse woord ‘expressio’, wat uitdrukking betekent. Het is een Germaanse kunstrichting die dateert uit eind 19e, begin 20e eeuw. Het is een reactie tegen de statische kunst in Duitsland, tegen de romantiek dus. De expressionistische kunstenaar tracht zijn gevoelens en gedachten uit te drukken door een vervorming van de werkelijkheid. In tegenstelling tot het impressionisme, wil het expressionisme de ziel van iets uitdrukken op zijn persoonlijke manier. De werkelijkheid buiten de kunstenaar wordt minder belangrijk, het kunstwerk wil geen spiegel meer zijn van wat er zich buiten het individu afspeelt. De uitdrukking primeert, niet de afbeelding. Dit zorgt ervoor dat er totaal nieuwe vormen ontstaan. Kenmerkend zijn de eenvoudige en grove vormen. Het expressionisme kent geen wetten en er worden ook geen wetten opgelegd. Het literair expressionisme kende haar grootste bloei in de jaren 1910-1925. Het literaire centrum was Berlijn. De literatuur gaf niet een indruk van de werkelijkheid weer, maar drukte die werkelijkheid zelf uit. Men greep naar een nieuwe, dynamische stijl. Men gebruikte visionaire beelden, veel bijvoeglijke naamwoorden en symbolische waarden. Wat voor de schilderkunst geldt, geldt ook voor de literatuur. Bij de schilderkunst wordt er gesproken over ‘deformaties’. Dit is het gebruik van verkeerde kleuren en vormen. Bij de literatuur wordt het klassieke vers aangetast. Het gebruik van metrum, rijm en vaste strofebouw is dat wat de expressionistische schrijvers niet meteen gebruikten. Daardoor ontstond het vrije vers. Hierin werden de regeltjes van het klassieke vers nauwelijks nog gebruikt. Bovendien maakte de normale zinsbouw plaats voor ongrammaticale zinnen, en het verdwijnen van interpunctie en hoofdletters. Dit alles was bedoeld om de gevoelens of emoties zo direct mogelijk te laten tonen.


Tijdsgeest
Zoals reeds eerder vermeld kwam het expressionisme op in het begin van de 20e eeuw.
Na de eerste wereldoorlog was heel Europa geschokt door de wreedheden die er gebeurd waren. En dit was ook het geval bij de kunstenaars. De kunstwerken weerspiegelden de geschoktheid en de ellende. Na de eerste wereldoorlog ontstond het Vlaamse expressionisme.
In het Vlaamse expressionisme gebruikte men meestal sombere aardkleuren in tegenstelling tot het Duitse expressionisme of het Franse fauvisme. Het was geen uitgesproken expressionisme, maar eerder een uitgesproken figuratieve en verhalende kunstuiting. Vele mensen, waaronder ook de kunstenaars, moesten vluchten voor het geweld en daarom werden de kunstwerken eerder somber voorgesteld.

 

Schilderkunst
Het expressionisme is vooral een gevolg van de geschoktheid die na wereldoorlog 1 enorm groot was. Ook voor wereldoorlog 1 was er al sprake van schilderkunst die op het expressionisme gelijkt, maar zij werden dan als voorloper van de brede stroming na 1918 beschouwd. Die Brücke (1905-1913) is een van de grootste en bekendste kunstenaarsvereniging in de aanloop naar het expressionisme. De vereniging bond expressionistische schilders met als doel kunst te bevrijden van academische vormleer.
Ze wilden de essentie van het creatieve vermogen directer en eerlijker in beeld brengen en zo hun eigen emoties aan het geheel toevoegen.
In Vlaanderen was er ook sprake van expressionisme, Latem of expressionisme in  Vlaanderen. Er zijn twee verschillende groepen geweest, die bijna geen contact met elkaar hebben gehad en samengeteld zijn ze actief geweest van 1898 tot 1913. Latem is de verzamelnaam voor de in de Leiedorpen werkzame schilders. Latem was eigenlijk ook een groep die als voorloper van het echte expressionisme beschouwd wordt.
Expressieve kunst zal niet meer verdwijnen, zolang er menselijke problemen blijven bestaan.
In het expressionisme worden gevoelens overdreven uitgedrukt. Thema’s zoals lijden, eenzaamheid, wanhoop en angst zijn veelvoorkomend. Eenvoud en simpliciteit waren nieuw en vooruitstrevend en een belangrijk kenmerk van het expressionisme.
Op het gebied van kleuren wordt vaak afgeweken van de werkelijkheid. Vaak om gevoelens te accentueren en de emotie dusdanig te versterken. Er werd dus vaak geschilderd met felle kleuren. Meestal was er geen sprake van perspectief en de schilderijen waren slordig geschilderd met grillige beelden. Nog een belangrijk kenmerk is dat de schilderijen dionysisch waren, dit is eigenlijk een term die een aan tal kenmerken samen in woord brengt.
Dionysisch betekent onrustig, ondoordacht, onbeheerst, onstuimig,… deze kenmerken behoren allemaal tot het expressionisme.
Wat ook gebruikt werd, was vervorming van de natuur, om de expressiekracht te versterken.

James Ensor
We gaan een schilderij van James Ensor bespreken.

Wat ons meteen opviel was dat het schilderij een slordig uitzicht had.
De eenvoud en simpliciteit vielen ook meteen op. Geen moeilijke achtergrond en er moest dus ook geen moeilijk perspectief in het schilderij aanwezig zijn. Het enige natuurelement dat aanwezig is, is de lucht. Hier vinden we niets van perspectief in terug, het is dus vlak geschilderd. Dit heeft een zeer eigenaardig effect.
Er zijn toch ook een aantal elementen vervormd, zoals het figuur helemaal rechts. Het figuur is in het blauw geschilderd en het heeft niet bepaald een realistisch gezicht. Dit is dus al een duidelijk voorbeeld van het afwijken van de realistische kleuren om gevoelens te accentueren.
Dan is er het figuur linksboven. Zijn gezicht lijkt meer op een maker dan op een echt gezicht.
Het schilderij lijkt zeker ondoordacht, omdat het eigenlijk maar wat figuren naast elkaar zijn.

Verwante Stromingen:
Het expressionisme gelijkt op de romantiek. We kunnen zeggen dat het expressionisme eigenlijk een late uitloper van de romantiek is. Ze hadden beiden dezelfde visie op kunst/werkelijkheid, namelijk verandering. Beiden stromingen waren opgestart als reactie tegen de oppervlakkigheid, ze wilden een weergave van het onderliggende idee geven.
De romantiek was wel veel vroeger gesitueerd in de tijd (rond 1800) dan het expressionisme (rond 1910) vandaar dat het een late uitloper wordt genoemd.

Voorlopers:
Het expressionisme had in feite vele verschillende voorlopers. De volgende 3 leken mij de meest relevante: pretwintigers, fauvisme en kubisme.
1) Pretwintigers
De pretwintigers of het neo-impressionisme situeerde zich tijdens de jaren 80 van de 19de eeuw. De benaming komt doordat ze de voorlopers waren van de moderne kunsten die volgden in de 20ste eeuw. Deze kunstenaars hebben de eerste stappen gezet in de zoektocht naar nieuwe wegen in de kunst die door de stromingen van de 20ste eeuw werden voortgezet. De stroming bestond vooral uit kunstenaars die hun rug hadden toegekeerd naar de maatschappij omdat zij nooit erkenning kregen voor hun werken. De bekenste kunstenaar is Claude Monet.
2) Fauvisten
Er wordt gezegd dat het fauvisme de Franse versie van het expressionisme is maar doordat het fauvisme vroeger in de tijd gesitueerd is (einde 19de eeuw) is het meer een voorloper dan een verwante stroming. De fauvisten (o.a. Henri Matisse) maakten gebruik van expressieve kleuren en vormen, en creëerden kunst voor zichzelf. Als het andere mensen niet aanstond dan kon hun dat niets schelen. De naam is afkomstig van een Franse criticus die het werk van een bepaald aantal aparte kunstenaars beoordeelde in een Parijse tentoonstelling en zei dat dit soort werk alleen gemaakt kon worden door ‘des fauves’ (=wilde beesten).
3) Kubisme
Het kubisme wilde net zoals de andere stromingen de werkelijkheid anders brengen, namelijk mensen een andere kijk bezorgen. Ze maakten daarom gebruik van goniometrische vlakken. Het kubisme was vooral aanwezig in de jaren voor WO1 want tijdens de oorlog stond kunst, in alle soorten, op een laag pitje. Na WO1 werd vooral de ellende van tijdens de oorlog afgebeeld en was er geen plaats meer voor kubisme. De belangrijkste vertegenwoordiger van deze stroming is Pablo Picasso.

Paul Van Ostaijen:


Paul Van Ostaijen was een van meest vernieuwende schrijvers van de 20ste eeuw die België kende. Na een moeilijke jeugd begint Van Ostaijen met gedichten te schrijven en voor te brengen in het Antwerpse tijdens WO1. Maar Van Ostaijen heeft het moeilijk om zich koest te houden en geraakt betrokken bij allerlei malafide praktijken waardoor hij veroordeeld wordt tot een celstraf. Om deze celstraf te ontkomen vlucht hij naar Berlijn waar hij voor het eerst in contact komt met het expressionisme. Helaas komt hij ook in het Berlijn terecht die een diepe crisis kent, en zo slaagt zijn optimisme over naar pessimisme. Hier begint hij ook meer proza te schrijven. Na een ballingschap van 5 jaar keert Van Ostaijen terug naar België waar hij na een lange strijd sterft aan tuberculose in 1928. Zijn bundels ‘Bezette Stad’ en ‘Nagelaten Gedichten’ zijn zijn bekendste expressionistische werken.

 

Conclusie
Het expressionisme is een Germaanse kunststroming die dateert uit de 19de en 20ste eeuw. De kunstenaar wil niet meer in een spiegel kijken, maar hij wil de nadruk op gevoel, uitdrukking en expressie leggen, als reactie op de statische kunst van voordien (realisme).
De werkelijkheid speelt geen belangrijke rol meer en de kunstenaar wil de gevoelens van het individu uitdrukken. Dit allemaal op een persoonlijke manier.
Gevoelens en emoties werden zo direct en zo eerlijk mogelijk weergegeven.

Reacties (0) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.