De grote Europese oorlog van 1812

Door Lathica gepubliceerd op Friday 28 September 12:13

Op 24 juni is het precies tweehonderd jaar geleden dat Napoleon aan zijn beruchte veldtocht naar Moskou begon. Niet, zoals vaak wordt gedacht, om Rusland te veroveren. De strijd ging om heel andere dingen. En het Franse leger was een multinationale invasiemacht, inclusief duizenden Nederlanders.

Opgewekt maken de Franse soldaten hun uitrusting in orde. Verderop in de duisternis zijn de kampvuren van hun Russische tegenstanders te zien. Hoewel de Russen een confrontatie al weken uit de weg gaan, weten de Fransen het zeker: morgen zal dan eindelijk het grote gevecht plaatsvinden. Maar als de zon opkomt, volgt een bittere teleurstelling. Het Russische leger blijkt gevlogen te zijn. En handjevol mannen heeft de kampvuren brandend gehouden, om de Fransen te laten geloven dat de Russen de hele nacht op hun post waren.

Het is 28 juli 1812. Ruim een maand eerder is een enorm Frans leger Rusland binnengevallen. Maar Napoleons mannen zullen nog eens drie weken moeten wachten voordat ze de eerste serieuze slag kunnen leveren. Hoe anders lagen de zaken vijf jaar eerder, op een vlot in het midden van de Russische - Pruisische grensrivier de Memel. Op het vlot stond een tent en ernaast stond Napoleon I, keizer van Frankrijk, toe te kijken hoe de Russische tsaar Alexander I in een bootje arriveerde. Alexander kwam vrede sluiten met de gevreesde Napoleon Bonaparte, die niet alleen het Russische leger meermaals had verslagen, maar ook het leger van Oostenrijk en Pruisen. De Franse heerser legde zijn acht jaar jongere, onervaren collega volledig in de watten. Hij noemde hem broer en luchtte uitgebreid zijn hart over de internationale kwesties van die tijd. In een brief aan zijn zuster schreef Alexander opgewonden: Stel je eens voor, ik breng mijn dagen door met Bonaparte, praat urenlang met hem, alleen! 

SUPERSTAAT

Uit deze topconferentie van 1807 was het Verdrag van Tilsit voortgekomen. Een gedrag dat veel meer was dan een vredesovereenkomst - het maakte bondgenoten van Frankrijk en Rusland. Napoleon had nu de handen vrij om Europa helemaal naar zijn zin in te richten. Wat het tot stand brengen van een Europese superstaat betreft, ging Napoleon veel verder dan de grondleggers van de huidige Europese Unie, stelt de Amerikaanse historicus David Bell in zijn boek The first total war. Dat proces was feitelijk al begonnen vlak na de Franse Revolutie van 1789. Franse legers exporteerden de idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap en brachten in de veroverde gebieden, zoals de Lage Landen, een politieke en maatschappelijke aardverschuiving teweeg.

Maar Napoleon wilde meer. In 1805 zegt hij: De Europese samenleving moet nieuw leven worden ingeblazen. Hij denkt aan een gemeenschappelijke munt, dezelfde maten en gewichten, dezelfde wetten. Frankrijk is in zijn ogen de enige staat die dat kan afdwingen; hij laat er dan ook geen misverstand over bestaan dat in zijn oerversie van een Europese gemeenschap alles om Frankrijk draait. Maar: Wat goed is voor de Fransen, is goed voor iedereen. De Russen komen er al snel achter dat dit laatste niet het geval is. Als onderdeel van het verdrag met Frankrijk heeft Rusland zich moeten aansluiten bij het zogenoemde Continentale Stelsel, de Franse handelsboycot tegen Engeland. Bij gebrek aan een krachtige vloot kan Napoleon niets uitrichten tegen de Engelsen. Daarom wil hij dit volk van middenstanders economisch op de knieen krijgen. Alleen is Engeland de belangrijkste afzetmarkt voor Russische goederen, en bovendien worden veel van die goederen vervoerd door Engelse schepen. Dus beginnen de Russen het Continentale Stelsel te ontduiken, tot woede van Napoleon. De Russen ergeren zich er op hun beurt aan dat de Franse invloed zich via Duitsland en het Groothertogdom Warschau inmiddels uitstrekt tot aan de grenzen van het Russische rijk. Al in 1808 concludeert Alexander, na een slecht verlopen ontmoeting met Napoleon: Europa is te klein voor ons beiden. Vroeg of laat zal een van ons het veld moeten ruimen.

LAATSTE KLUS

In de loop van 1811 blijkt een oorlog tussen de twee grootmachten onvermijdelijk. De Russen verzamelen troepen langs de grens met het Groothertogdom Warschau en Pruisen - waar dan al Franse soldaten gelegerd zijn. In april 1811 laat Napoleon kaarten van westelijk Rusland maken. Hij leest alles wat hij over Rusland en het Russische leger kan vinden. Maar hoe nauwgzet zijn voorbereidingen ook zijn, hij heeft geen zin in deze veldtocht. Napoleon spreekt van een conflict dat Alexander hem opdringt. En die wordt volgens hem gemanipuleerd door de Engelsen. Anderzijds voelt Napoleon de tijd dringen. Al anderhalf decennium voert hij oorlog en bedrijft hij machtspolitiek. Dat heeft erin gehakt. Zijn directe omgeving ziet het bijkans bovenmenselijke concentratievermogen van de pas 42-jarige keizer achteruitgaan. Ik houd dit nog hoogstens zes jaar vol, vertrouwt hij een assistent toe. Napoleon is vastbesloten om zijn levenswerk - een volledig door Frankrijk gedomineerd Europa - zo gauw mogelik af te maken. Over de Russen zegt hij: Ik wil op mijn oude dag niet in een positie verkeren dat ze mij in de rug kunnen schoppen.

Halverweg juni 1812 heeft Napoleon aan de Russische grens het tot dan toe grootste leger uit de geschiedenis verzameld. De hoofdmacht van 450.000 man telt natuurlijk veel Fransen, maar ook allerlei manschappen uit door Frankrijk beheerste gebieden. Er zijn bijvoorbeeld 95.000 Polen, 25.000 Italianen, 20.000 Pruisen en 24.000 soldaten uit Beieren. Het Nederlandse contigent is zo'n 15.000 man sterk. Napoleon wil Rusland niet veroveren, noch Alexander van de troon stoten. Hij wil de tsaar slechts dwingen om zich nu wel aan het verdrag van Tilsit te houden. De klus moet binnen drie weken geklaard zijn, vindt Napoleon, want alleen daarvoor kunnen zijn troepen voldoende voorraden meenemen. Maar zodra de oorlog op 24 juni 1812 begint, loopt alles mis. De Russen trekken zich meteen terug, waardoor Napoleon zijn snelle, beslissende klap niet kan uitdelen. Dat terugtrekken doen de Russen ook nog eens heel ordelijk. Het lukt Napoleons generaals niet om ze in te halen of af te snijden.

Ondertussen ontdekken de soldaten van La Grande Armee dat een veldtocht in het uitgestrekte, armoedige Rusland heel anders is dan in het relatief dichtbevolkte Europa met zijn goed begaanbare wegen en vruchtbare landbouwgebieden. De bevoorrading laat het vrijwel meteen afweten. Gekweld door honger, dorst, stof en insecten ploeteren de mannen voort. Grote hitte wordt afgewisseld met wolkbreuken. Tienduizenden kunnen eenvoudigweg niet meer  verder, zeker 30.000 soldaten deserteren. Minstens zo rampzalig: binnen een paar weken bezwijkt bij veel cavalerie - en transporteenheden een kwart van de paarden.

 HELEMAAL NAAR MOSKOU

En dan is er nog niet eens serieus gevochten. Dat gebeurt pas op 16 augustus bij Smolensk. Een stad zonder militaire betekenis, maar omdat er in Rusland gemor ontstaat over de wekenlange terugtocht, besluit het Russische opperbevel om hier tegenstand te bieden. Twee dagen later zijn 11.000 Russische soldaten gedood of gewond en is Smolensk een brandende puinhoop. Napoleon kan zijn opmars voortzetten. Snel benoemt tsaar Alexander een nieuwe bevelhebber: Michail Koetoezov. Deze mtokoude maar populaire generaal consrueert bij het dorp Borodino, 125 kilometer ten westen van Moskou, een verdedigingslinie. De veldslag die daar op 7 september om 6 uur 's ochtends begint, wordt een bloederige chaos. Napoleon is ziek en daardoor niet helemaal bij de les. Halverwege het gevecht laat hij de kans schieten om Koetoezov te verslaan. Niettemin blazen de Russen aan het begin van de avond de aftocht. Een week later trekt Napoleon met zijn inmiddels behoorlijk uitgunde leger Moskou binnen. De bevolking is er grotendeels vandoor gegaan. Enorme branden, aangestoken door Russen of veroorzaakt door plunderende Fransen, leggen driekwart van de stad in de as. Door het Russische leger te achtervolgen, heeft Napoleon zich goed beschouwd naar Moskou laten lokken. Maar Alexander en zijn ministers zitten in de bestuurlijke hoofdstad, het noordelijke Sint- Petersbrug.

Vijf weken wacht Napoleon tevergeefs op een vredesaanbod van de tsaar. Dan besluit hij Moskou te verlaten. Hij wil zijn strijdmacht in het westen van Rusland hergroeperen, versterkingen aan laten rukken en in het voorjaar van 1813 een nieuw offensief beginnen, eventueel richting Mint-Petersbrug. Met amper 95.000 manschappen begint Napoleon op 19 oktober aan de aftocht. Die blijkt meer op een volksverhuizing dan op een gedisciplineerde militaire operatie. Napoleons rechterhand, generaal Caulaincourt, herrinert zich later: De glorieuze gewoonte om altijd maar voorwaarts te marcheren, maakte van ons schooljongens als we ons terug moesten trekken. Veel soldaten hebben geroofde spullen bij zich. Menigeen dumpt etenswaren om maar zo veel mogelijk buit mee te kunnen slepen. Na drie weken mild najaarsweer begint het op 6 november te vriezen en te sneeuwen. De toch al rommelige colonne valt verder uit elkaar en bereikt soms een lengte van 100 kilometer. Kozakken en andere Russische cavaleristen teisteren de terugtrekkende eenheden. Door deze aanvallen, en door honger, ziekte, uitputting en bevriezingsverschijnselen, blijft er van de Grande Armee steeds minder over.

Op 24 november staat Napoleon bij het stadje Borisov aan de Berezina, waar de Russen de brug hebben verwoest. En doordat het een paar dagen heeft gedooid, is het ijs op de rivier onbegaanbaar. Napoleon zit aardig in de val. Maar Koetoezov, die de vluchtende troepen al die tijd heeft achtervolgd, durft een hernieuwde confrontatie niet aan. Zo krijgen 400 Hollandse geniesoldaten in Franse dienst de gelegenheid om twee noodbruggen over de Berezina te bouwen. Ove die bruggen weten zo'n 55.000 man de overkant te bereiken. Het duurt nog tot half december voordat alle overlevenden Rusland hebben verlaten. Napoleon is dan al vrtrokken naar Parijs. Hij begint meteen aan de opbouw van een nieuw leger om tegen een coalitie van Rusland, Oostenrijk, Pruisen en Engeland de strijd om Europa aan te gaan. Dat leger krijgt hij inderdaad op de been, maar het telt te veel jonge en onervaren soldaten. Begin 1814 bereikt de vijand Frans grondgebied. Op 31 maart valt Parijs en twee weken later moet Napoleon  aftreden. Hij wordt vverbannen naar het eilandje Elba. In februari 1815 ontsnapt hij, maar de slag bij Waterloo, op 18 juni 1815, betekent het einde van zijn comeback.

EUROPESE CATASTROFE

Het nieuwe verbanningsoord van Napoleon is Sint-Helena, midden in de Atlantische Oceaan. Daar overlijdt hij op 5 mei 1821. Vermoedelijke doodsoorzaak: maagkanker. Vfaak zal hij er hebben teruggedacht aan zijn noodlottige beslissing om tsaar Alexander met geweld weer in het gareel te krijgen. Napoleons Russische veldtocht had een volledig averechts effect: de Russen werden er niet mee aan banden gelegd, maar kregen juist veel meer invloed in Europa. Het zwaartepunt van het continent verschoof naar het Oosten, richting Duitsland en Rusland. In de twintigste eeuw zou dat catastrofale gevolgen hebben en leiden tot de Tweede Wereldoorlog. Misschien was de latere Europese geschiedenis beter af geweest met een duurzame Franse hegemonie, schreef de historicis Dominic Lieven enkele jaren geleden dan ook. Na de Tweede Wereldoorlog viel Europa uiteen in een westelijk, democratisch deel en een oostelijk, communistisch deel. In west-Europa namen Frankrik en Duitsland het voortouw bij de oprichting van de Europese Gemeenschap, nu Europese Unie geheten. En zoals ook tijdens de eurocrisis blijkt, delen deze twee landen in Europa min of meer gezamenlijk de lakens uit, terwijl Engeland regelmatig vanaf de zijlijn toe moet kijken. Dus in zeker opzicht heeft Napoleon Bonaparte, met een vertraging van tweehonderd jaar, toch zijn zin gekregen.

 

Reacties (2) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Wat een prachtig stuk geschiedenis geef jij ons hier op de vroege avond, in een woord prachtig.

Pork geeft de DUIM.
FAN wordt hij ook.

DRIMPELS.
Heerlijke uitgebreide geschiedenis die ik kende maar ook voor een deel vergeten was en nu wer in mijn geheugen zit Top taco