Kritisch denken voor beginners

Door Jochanan13 gepubliceerd op Friday 28 September 12:13

De hele dag door krijgen wij informatie, meningen en theorieën op ons afgevuurd. Maar hoe weet u nu wat waar is en wat niet?

Het wat en waarom

Kritisch denken is eigenlijk niets meer dan vragen stellen. Vragen over hoe, wat en waarom iemands mening, theorie of informatie zo zou zijn. Waarom is dat handig? De meeste mensen zijn van nature geneigd de ander te geloven. Helaas vertelt alleen niet iedereen de waarheid en is niet elke theorie of mening bij nadere inspectie even goed onderbouwd. Ook kan het zijn dat de conclusie die iemand trekt niet per definitie de juiste is naar aanleiding van de gegeven argumenten. Bovendien is er lang niet altijd sprake van een absolute waarheid. Vaak is de waarheid een combinatie van de volgende 3 componenten: (1) klopt het met mijn eigen observaties, (2) komt het overeen met wat we al wisten en (3) klopt het met andere beweringen.

Logica

Aristoteles was de grondlegger van de logica zoals we deze nu bedrijven. Deze logica is de ondergrond voor wat wij als wetenschappelijk bewijs aannemen. Het doel is uit een bepaalde premisse (aanname of voorwaarde) een logische gevolgtrekking of conclusie te trekken. Het lastige hieraan is dat u zowel moet letten op wat er wel wordt gezegd, als op wat er niet wordt gezegd in de premisse. Zoals ze vroeger zeiden, een koe is een dier, maar niet ieder dier is een koe. Hoe werkt dit dan? Een klein voorbeeld:

Premisse 1 Alle auto's hebben een stuur
Premisse 2 Een Mini is een auto
Conclusie Een Mini heeft een stuur

De bovenstaande logische redenering klopt als een bus. Alle auto's hebben een stuur, dus als een Mini een auto is moet deze ook een stuur hebben. Premisse 1 omvat alles wat in premisse 2 staat. Omgekeerd is het verhaal dus, als een Mini geen stuur zou hebben, zou dit geen auto zijn. Alle auto's hebben immers een stuur.

Premisse 1 Alle auto's hebben een stuur
Premisse 2 Fietsen hebben een stuur
Conclusie Fietsen zijn auto's

Aan de redenering hierboven klopt alles behalve de conclusie. Er is een gelijkenis tussen de 2 premissen, maar daar houdt het ook mee op. Echter, soortgelijk redenaties worden nogal eens gebruikt, in de politiek, in reclames. Let u eens op de volgende gevolgtrekking.

Premisse 1 Altijd als Henk iets fout doet, zegt hij dat hij niets heeft gedaan
Premisse 2 Henk zegt dat hij niets heeft gedaan
Conclusie Henk doet iets fout

Iemand met ondeugende kinderen zal dit misschien wel herkennen. Toch is de gevolgtrekking 100% fout. De beide premissen hebben wel een gelijkenis met elkaar, maar rechtvaardigen de conclusie niet. Want ook als Henk niets heeft gedaan, zal hij ook zeggen dat hij niets heeft gedaan. Hier zijn eigenlijk premisse 2 en de conclusie omgedraaid. Dan zou de gevolgtrekking namelijk wel opgaan.

Hoe overtuigt men mensen?

Er zijn een aantal manieren om mensen te laten denken wat men wil dat ze denken, zonder dat daadwerkelijk zo te zeggen. Een aantal voorbeelden hiervan:

Stereotypen:

"Vroeger was alles beter." Natuurlijk was vroeger niet alles beter, maar snel gezegd en zonder er veel bij na te denken wordt deze zin bijzonder veel gebruikt. Stereotyperen is een hele ruwe bewering maken over een grote situatie, die eigenlijk maar voor een klein deel hiervan opgaat.

Toespelingen:

"Gezellige avond gehad?" "Ja, dit keer wel." In het antwoord zit niet alleen het antwoord op de vraag, maar ook de onderliggende boodschap dat het een eerdere keer dus geen gezellige avond was. Dit wordt ook veel gebruikt in reclames, bijvoorbeeld: "Bij ons kun u....". Hierin hoopt de reclamemaker dat u dus denk dat het bij de anderen niet kan, terwijl dit helemaal niet waar hoeft te zijn.

De wezel:

"Dit product is dermatologisch getest." Als u goed kijkt ziet u dat er op een aantal vragen geen antwoord wordt gegeven, namelijk; wat was de uitslag van die test, waarop is het getest, door wie is het getest, op wie is het getest. In feite zegt de hele zin niets, maar het gaat om wat er geïmpliceerd wordt.

Belachelijk maken:

Door degene met een andere mening belachelijk te maken, worden ook zijn mening en ideeën belachelijk gemaakt. Dus door iemand persoonlijk aan te vallen kan man iemands denkbeelden minder geloofwaardig maken.

Overdrijven:

Door de gevolgen van een bepaald plan te overdrijven tot in het onrealistische kan men een doemscenario creëren in het hoofd van degene die luistert. Hierdoor wordt u weggeleid van de realistische gevolgen van de situatie.

Op de emotie spelen:

Mensen zijn sneller geneigd iemand te geloven als deze met duidelijke emotie spreekt. Dat betekent dus dat als iemand schreeuwt, of aangeslagen spreekt, je deze persoon sneller zal geloven dan iemand die zijn boodschap op een normale toon brengt. Uiteraard heeft dit wel een maximum, de hele dag door schreeuwen of boosheid spelen werkt ook niet. Natuurlijk wil dit niet zeggen dat iedere zichtbare emotie een manier is om iemand te overtuigen.

Snelle conclusie:

Direct een conclusie trekken uit een bepaalde situatie, zodat de andere verklaringen niet belicht worden.

Groepsdenken:

Als iedereen het denkt, zal het wel waar zijn. Gaat niet altijd op, maar houdt u in het achterhoofd dat dit wel een van de redenen is geweest waarom de Tweede Wereldoorlog plaats kon vinden.

Dwaalspoor:

In plaats van antwoord te geven op een vraag of in te gaan op het onderwerp dat ter discussie staat, een volledig ander onderwerp aansnijden zodat de aandacht van het originele onderwerp af is. Deze is af en toe overduidelijk te zien in interviews met politici. Uiteindelijk is het echter alleen maar een manier om niet op de inhoud van het originele onderwerp in te gaan.

Waarom doen ze dat nou?

Eigenlijk worden alle bovenstaande technieken gebruikt met 1 reden: Zonder te liegen u toch in een onwaarheid te laten geloven. Soms is dit een klein beetje een onwaarheid en soms een grotere onwaarheid. Maar bedenk u altijd dat de bovenstaande technieken niet nodig zijn als iemand over goede argumenten beschikt. U kan voorkomen dat u hier in trapt door de volgende vragen te stellen:

Wat wil iemand dat ik geloof?

Waarom wil hij/zij dat ik het geloof?

Wat zegt hij/zij niet?

Is dit een logische verklaring?

Is dit de enige logische verklaring?

Ik hoop dat ik u hiermee iets meer handvatten heb gegeven om uit alle informatie de nuttige te kunnen filteren. Reacties zijn uiteraard welkom. Een bijzonder woord van dank aan Jop Groeneweg, waarvan ik over dit onderwerp een college heb bijgewoond.

Reacties (5) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Ik neem vaak deel aan online discussies waar logica vaak de kern van het debat uitmaakt. Dit is altijd in het ENgels, en ik ben intussen al behoorlijk vertrouwd met heel wat begrippen en termen uit de logica, maar dan in het Engels.
Toch gaat de finesse vaak mijn begripsvermogen te boven, omdat de termen en concepten niet altijd een voordehand liggende Nederlandse tegenhanger hebben, toch niet voor zover ik weet.
Waar vind ik een laagdrempelige (vrij verkrijgbare) introductie in de logica, in het Nederlands, die mij kan helpen logische teminologie beter te begrijpen, zodat de taal minder een rol speelt?,
Dit is een artikel van zeer hoogwaardige kwaliteit, en als kritisch denkend mens kan ik je schrijven alleen nog maar meer waarderen. Je hebt hier de kunst van het zelf blijven nadenken uitstekend verwoord. Dikke duim en fan erbij!
Een heel goed geschreven en geformuleerd verhaal,omlijst met de juiste foto,s.

Pork geeft de DUIM.
FAN wordt hij ook.


DRIMPELS zijn als dromen in het water.
Heerlijk artikel! Staat nu bij mijn favorieten en ik word fan van je!
Top. Schrijvers op Xead zouden dit eens moeten uitwerken met voorbeelden uit het dagelijks leven... Welke leugens zouden we zo ontcijferen. Ik zou het alvast met veel interesse volgen.
Duim en van erbij.