Improvisatietheater: een onderschatte kunst

Door Meesie40 gepubliceerd op Friday 28 September 12:13

Het is een van de meest onderschatte kunsten die er is: improvisatietheater. Het kreeg wel wat bekendheid toen de lama's zich er mee bezig gingen houden, maar toen de lama's stopten (wat ik overigens heel jammer vond), raakte het weer in de vergetelheid. Ik ga hier nu iets vertellen over improvisatietheater, en ik hoop dat ik daarmee jullie belangstelling voor deze prachtige kunstvorm opwek.

Wat is Improvisatietheater?

Improvisatie is een vorm van theater waarbij geen script wordt gebruikt. In plaats daarvan maken de acteurs sketches op het podium die ze zelf bedenken met als startpunt vaak een suggestie of idee van het publiek. 

Er liggen een aantal basisprincipes ten grondslag aan het improvisatietheater. De acteurs moeten heel goed met elkaar samenwerken om de sketches te maken. Dat principe heet Yes And. Ze mogen elkaar niet blokkeren maar moeten elkaars ideeën aanvullen. Op het podium is het daarom ook nooit één acteur die een hele sketch alleen bepaalt. De medespelers veranderen of vullen de sketch aan en pas aan heteind komt de betekenis of uitkomst naar voren.

Verder moeten de acteurs bij improvisatietheater heel goed naar elkaar luisteren. Getrainde improvisatie acteurs luisteren naar nieuwe ideeën van hun medespelers,
terwijl ze ook hun eigen bijdrage bedenken. Als ze teveel tijd zouden besteden aan het bedenken van hun eigen acties en niet genoeg tijd aan het luisteren naar en
observeren van anderen, dan missen ze de juiste momenten om elkaar aan te vullen om tot de beste sketch te komen.

Creativiteit is bij improvisatietheater wel ineffecient en bevat ook mislukkingen.
Bij improvisatietheater hebben acteurs geen tijd om nieuwe ideeën te evalueren
voordat ze spreken. De vrijheid om te falen levert ook mislukkingen op, maar
dat wat wel werkt kan dan juist fenomenaal zijn.


Wat is het verschil met Stand Up comedy?
Improvisatietheater en stand up comedy worden vaak met elkaar verward. De term stand-up comedy wordt gebruikt als een artiest een humoristische dialoog opzet met het publiek. Geen geforceerde verhalen of morele zedenpreken, maar een optreden waarbij de comedian rechtstreeks contact heeft met zijn publiek. Hij verrast, confronteert, grapt en zet te kijk. De act is voorbereid, maar het lijkt alsof de artiest het terplekke bedenkt en voor het eerst vertelt. Een typische act bestaat uit anekdotes, verhalende grappen, one-liners en korte beschrijvende verhalen.

Als je improvisatietheater en Stand up comedy zou vergelijken met een sport dan is de eerste een teamsport als voetbal en de tweede een individuele sport als tennis. Bij improvisatietheater moet je samen de voorstelling maken en als standup comedian sta je alleen op het podium. Bovendien is een act van een stand up comedian niet geimproviseerd.


Waar komt improvisatietheater vandaan?
De geschiedenis van Improvisatietheater is zo oud als de tijd. Het dateert nog van vóór de uitvinding van het schrift. Allang voordat we begonnen met het schrijven van scripts, beeldden we onze verhalen uit.

“The Commedia Dell'Arte”

Door de eeuwen heen zijn er veel verschillende improvisatie stijlen geweest. De meest directe voorouder van het moderne improvisatietheater is de “commedia dell'arte”. Deze was zeer populair in heel Europa vanaf 1550. De populariteit van deze theatervorm duurde zo’n 200 jaar. Groepen van kunstenaars reisden van stad tot stad om daar een show te geven, op de openbare pleinen en op zelfgemaakte podia.  Kenmerkend bij deze stijl is dat in de toneelstukken (komedies) steeds dezelfde personages met steeds dezelfde naam, een direct herkenbaar uiterlijk en eenzelfde karakter optreden.

Het betreft hier een toneeltechniek waarbij geen geschreven tekst wordt gebruikt: de hoofdinhoud van het stuk was vastgelegd in een “scenario”, waarop de spelers verder improviseerden, elk naar eigen smaak en talent. Er werden zoveel mogelijk toespelingen op actuele gebeurtenissen en personen ingelast, gapingen in de handeling werden opgevuld met visuele grappen, met zorgvuldig voorbereide tirades, acrobatische capriolen, muziek, dans, pantomime, enz. Het improviseren was daardoor eigenlijk een "vak".

Nadat de Commedia als het ware was uitgestorven, en improvisatietoneel in de vergetelheid kwam, werd het spontaan opnieuw uitgevonden door twee mensen die het hebben gevormd zoals het tot op de dag van vandaag bestaat – Keith Johnstone en Viola Spolin.


Keith Johnstone en theatersport
Keith Johnstone formuleerde zijn theorieën over creativiteit en spontaniteit terwijl hij opgroeide in Engeland. Later bracht hij deze theorieën mee in zijn carrière op de Universiteit van Calcary als leraar. Hij voelde dat theater pretentieus was geworden. Johnstone wilde het theater naar de mensen brengen die normaal sport- en bokswedstrijden bezochten, hetzelfde publiek dat Shakespeare had beschreven in zijn tijd. Johnstone wilde de twee elementen, theater en sport, combineren en zo werd theatersport geboren.

De kenmerken die horen bij een team sport werden toegevoegd aan improvisatie-theater. Teams streden om punten die werden toegekend door jury’s, en het publiek werd aangemoedigd om te juichen voor goede scènes en om te spotten met de jury
( "dood de scheidsrechter!"). Door theatersport hebben Johnstone’s ideeën bijna elke grote improvisatie groep sterk beïnvloed.

Viola Spolin en het Theaterspel
In de jaren twintig van de vorige eeuw begon Viola Spolin met het ontwikkelen van een nieuwe vorm van lesgeven in acteren. Het was gebaseerd op het simpele en krachtige idee dat kinderen het leren van acteren leuker vinden als het werd gepresenteerd als een spel.  Spolin's zoon, Paul Sills, is verder gegaan met het werk van zijn moeder en was één van de drijvende krachten van het geïmproviseerde theater rond de Universiteit van Chicago in de jaren 1950.

Samen met mensen als Del Close en David Shepherd, creërde Sills een ensemble van acteurs die een soort "moderne Commedia" hadden ontwikkeld dat ook de aandacht van een groter publiek trok. Net als bij theatersport en de oorspronkelijke Commedia, was het doel het creëren van theater dat voor iedereen toegankelijk was.

De groep acteurs die ontstond uit het werk van Sills, Shepherd en Close, genaamd “The Compass”, was uiterst succesvol. Het bracht mensen naar het theater, die het theater nog nooit eerder hadden bezocht. Uiteindelijke leidde dat tot de ontwikkeling van het gerenommeerde improvisatie instituut van Amerika genaamd Second City.
Door middel van The Compass en Second City, heeft Spolin’s theaterspel een hele generatie van improvisatie acteurs beïnvloed. Second City is inmiddels de plek waar veel bekende Amerikaanse comedians gestart zijn zoals Chevy Chase, James Belushi, Mike Meyers en Jim Carry.

Improvisatie theater in Nederland

Ook in Nederland worden zowel theatersport, als stand up comedy als improvisatietheater gespeeld.  Boom Chicago introduceerde in 1993 het improvisatietheater in Nederland. De acteurs van Boom Chicago hebben allemaal hun opleiding in comedy gehad bij Second City, Improv Olympic en ComedySportz. Nu zijn er inmiddels meerdere gezelschappen te zien zoals Op Sterk Water en The Big Mo.

Echt populair werd het improviseren toen de Lama’s op televisie kwamen. Dit succesvolle programma, gebaseerd op het uitermate succesvolle Amerikaans-Engelse televisieprogramma Whose Line is it Anyway? Was in feite een kruising tussen stand up comedy en theatersport.

Reacties (4) 

Voordat je kunt reageren moet je aangemeld zijn. Login of maak een gratis account aan.
Erg goed, dat je dit onder de aandacht brengt. De start van mijn 'toneelcarrière' was improviseren. Daar heb ik nu nog steeds gemak van als trainingacteur in het onderwijs. Je speelt dan beroepssituaties op basis van een casus. De invulling ervan is puur improvisatie.
dikke duim erbij voor je neergeschreven artikel ! Ook een fan erbij !
Heel leuk artikel, duim en fan.
Leuk dat je dit onder de aandacht brengt. Ik ben ook eens geweest naar een improvisatie training. Was erg intensief en ook leerzaam